جمعه مسجد اردبیل

این مسجد باقی مانده یک بنای بزرگ از دوره سلجوقیان است که در محله پیر شمس الدین میان گورستانی قرار گرفته و از سه قسمت تشکیل شده است. اولین قسمت منا پایه مناره ای است که در فاصله ای اندکی از مسجد به چشم می‌خورد.این مناره شیوه سلجوقی را دارد و از دو قسمت پایه هشت ضلعی (هر ضلع ۱۰/۲متر)و بدنه استوانه ای به قطر پنج متر تشکیل شده است.در بدنه مناره دو سنگ نبشته بهقی مانده که عبارت است از فرمان اوزون حسن اق قو یو نلو و کتیبه ای که تاریخ ۸۷۸ هجری را دارد و در اداره فرهنگ و هنر سابق حفاظت می‌شود.

دومین قسمت اصلی این بنا مسجد تیرپوش است به ابعاد ۸۰/۹ *۵۰/۱۲ متر که روی نه ستون چوبی قرار گرفته است و ستون‌ها هم بر پایه‌های سنگی غیر منتظم استوار شده اند.در ورودی چوبی تکه کوب شده میخ‌های اهنی برجسته دارد و بالای یک لنگه ان نوشته ای کنده کاری شده است.

سومین قسمت بنا مسجد قدیم است که بنایی مرکب از چهار تاق و گنبد است.تمام بنا اجری و به مقدار خیلی کم در تزئینات ان کاشی بکار رفته است.بسیاری از نما تقریبا از بین رفته و تنها مقداری از ان باقی مانده است.

در سالهای گذشته سازمان میراث فرهنگی کشور کاوش‌هایی در محل مسجد اردبیل به انجام رسانده که به نتیجه ای بسیار درخشان نیز رسیده است...حفاری انجام شده هیات باستان شناختی را با شبکه گسترده مسجدی عظیم و ویران شده روبرو ساخت که تاکنون کسی گمان وجود ان را نداشت و بیشتر نوشته‌ها و مطالعات تنها به مبنای سر پای مکعب مستطیلی شکل محدود می‌شد. در حالی که حجم موجود و سراپای ایوان و گنبدخانه، مجموعه ای بزرگ بود که با گذشت زمان، دست حوادث روزگار، اجزا و بخش‌های مختلف ان را به نل خاک بدل ساخت و عظمتی را در حجمی ناهماهمگ ب اندازه‌های ۲۰*۳۰ متر محدود ساخت که آخرین کف متعلق به سده نهم هجری د ر حردود۱۰ متر ارتفاع دارد.

از مسجد بزرگ سلجوقی نیز جز منار آجری استوانه ای شگل چیزی برجانمانده است و مسجد عصر ایلخانی نیز با تغییراتی در پلان و فضاهای آن در دوره قره قویونلوها دستخوش تخریب و دگرگونی شد.

سفال‌ها و اثار مکشوفه در جریان کاوش‌های هیأت باستان شناختی بیشتر به سده‌های پنج و شش هجری و مسجد سلجوقی تعلق دارد.بقایای کتیبه‌های فرو ریخته و شکسته سده‌های سوم و چهارم نیز در زیر دیوار سنگی سراسری که شبستان قرن نهم را محصور می‌کرد، به دست آمده است.

بنای جمعه مسجد اردبیل تحت شماره ۲۴۸ به ثبث تاریخی رسیده است.