ارگ کلاه فرنگی

این بنا در خیابان شهید مطهری بیرجند قرار دارد و از بنا‌های شاخص این شهرستان محسوب می‌شود. ارگ کلاه فرنگی با مساحت ۶۷۷ متر مربع در شش طبقه کاربردی دارد و بقیه طبقات جهت شکل بخشی بنا ساخته شده اند. طبقه همکف ار یک نقشه مربع شکل با اتاق‌های متعدد که آن را احاطه کرده، تشکیل شده است. در این طبقه چهار هشتی به طور قرینه به چشم می‌خورد. حوض خانه نیز در این قسمت قرار دارد. در اتاق‌های طبقه همکف به فضای دور محوطه اصلی حوض خانه باز می‌شود و می توان به وسیله آن‌ها حوض خانه را دور زد. طبقه دوم شامل یک محوطه هشت گوش با چند اتاق است.

به وسیله یک رشته پله می توان از این طبقه به طبقات بالاتر راه یافت. بخش فوقانی طبقه اول که فقط جنبه زیبایی و نمادین دارد، با گچ اندود شده و دارای پنجره‌های کوچک و کم عرضی است که جهت تامین نور حوض خانه تعبیه شده است. بالای این قسمت نیز یک بخش هشت ضلعی ساخته شده است و امتداد آن به زائده ای نیزه مانند منتهی می‌شود. با توجه به شیوه معماری - به ویژه در طبقه همکف - قدمت این بنا به اواخر دوره زندیه و اوایل قاجار نسبت داده می‌شود.

این بنا به حسام الدوله امیر معصوم خان خزیمه از حکام محلی بیرجند در دوره قاجار تعلق داشت و از این رو به ((ارگ حسام الدوله)) معروف بود. تزیینات و کتیبه‌های این کلاه فرنگی عبارتند از: مقرنس کاری‌های جبهه جنوبی بنا در قسمت طاق نماهای بیرونی، مقرنس کاری‌های طاقچه‌ها، رسمی بندی سقف، گچبری‌های زیبا و بر جسته و گنبد جوضخانه، استفاده از پوشش‌های تزیینی کلیل دوگلویی از نوع خنچه پوش در طبقه دوم، تزیینات رسمی بندی سقف هشتی‌ها، رف‌های تزینی و زیبا یی داخلی حوض خانه.