بازار تهران

مجموعه بازار تهران در ضلع جنوبی خیابان ۱۵ خرداد و حد فاصل آن با خیابان‌های مولوی، خیام و ۱۷ شهریور، در بافت قدیمی و تاریخی شهر واقع شده و چون گذشته مهم‌ترین مرکز تجاری و بازرگانی است. بازار تهران همراه دیگر بناهای تاریخی محدوده خود مانند مسجد امام، مسجد جامع و... از مجموعه‌های مهم تاریخی و هنری شهر تهران محسوب می‌شود. با توجه به مدارک و شواهد موجود بنای اولیه بازار بدوره شاه تهماسب صفوی و همزمان با ساخت برج و بارو و دروازه‌های شهر تهران در حدود سالهای ۹۳۰ – ۹۴۸ ه ق تعلق دارد. ظاهرا چهار بازار لبافها، کرجی دوزها، سراجها و نعل چی‌ها، قدیمی‌ترین بخش بازار تهران است. به نوشته صنیع الدوله، چهار سوی بزرگ و کوچک بازار در زمان فتحعلی شاه قاجار ساخته شد. در این زمان مجموعه بازار به طرف شمال غرب و غرب توسعه یافت، بطوریکه به تدریج حد فاصل بین ارگ و مسجد جامع به بخش پر رونق بازار تبدیل شد و معروف‌ترین و معتبرترین سراها و تیمچه‌ها در این محدوده فعال شدند.

در دوره ناصرالدین شاه بر تعداد راسته‌ها و رسته‌های بازار افزوده شد و تعدادی سرا و تیمچه معتبر ساخته شد. مانند دیگر مجموعه بازار‌های تاریخی هر کدام از راسته‌ها، رسته‌ها، سراها و تیمچه‌های بازار تهران به صنف و فعالیت خاصی اختصاص داشت. در این دوره بخش‌های اصلی عبارت بود از: بازار کفاشان، بازار فرش فروشان، بازار بین الحرمین(سلطانی جعفری)، بازار چهار سوق بزرگ، مسجد جامع، بازار چهار سوق کوچک، بازار چهل تن(که از قدیم‌ترین بخش‌های بازار و مربوط به دوره فتحعلی شاه است)، بازار آهنگران، بازار مسگران و بازار پاچنار.

علاوه بر این در نقاط دور و نزدیک بازار بازارچه‌هایی ساخته شد که محلات مختلف شهر را تغذیه می‌کند. از جمله بازارچه معیر و قوا الدوله که بازارچه دوقلو مشهور بودند. از بازار کربلایی عباس علی کمر گچی، بازارچه نایب السلطنه و... فقط نامی باقی مانده است. در خیابان ناصرخسرو نزدیک مجموعه اصلی بازار نیز بازارچه‌ها و تیمچه‌هایی وجود داشت که امروزه بقایای برخی از آنها مانند بازارچه مروی از دوره فتحعلی شاه و تیمچه صدر اعظم باقی است. رشد و گسترش و پیشرفت سریع تهران معماری سنتی بازار را دچار آشفتگی بسیار کرد.

بطوریکه بخشهای زیادی از بازار نوسازی و یا بازسازی شد و تناسب موجود میان بخشهای مختلف آن از میان رفت. در حال حاضر بخشهای قدیمی و جالب توجه بازار عبارتند از سر در بازار در سمت سبزه میدان، بازار امیر، چهار سوق بزرگ، تیمچه‌های حاجب الدوله، علاءالدوله، قیصریه و مهدیه و همچنین بخشهایی از بازار که در ارتباط با مسجد امام، مسجد جامع و بناهای تاریخی دیگر قرار دارد.

بنای اولیه سبزه میدان در سمت شمالی مجموعه بازار مربوط به اوایل دوره صفویه است اما در دوره قاجاریه و سال ۱۲۶۸ ه ق بدستور امیرکبیر حاج علی خان مقدم مراغه ای(حاجب الدوله) تغییرات عمده ای در وضع سبزه میدان داد. این میدان در دوره‌های مختلف یکی از مراکز مهم مذهبی، اجتماعی و سیاسی تهران بود و در آن انواع مراسم مذهبی و سیاسی اجرا می‌شد. در ضلع جنوبی سبزه میدان سر در زیبایی وجود دارد که به راسته‌های مختلف بازار راه می‌یابد. این سر در دهانه‌های اطراف که به مغازه‌ها اختصاص دارد، وسیعتر و پر کارتر است.

بخشهای قدیم بازار تهران با پوشش طاق و گنبد مسقف شده و روشنایی آنها از روزنه‌های تعبیه شده در گنبد‌های آجری آن تامین می‌شوند. اما بخشهای صدمه دیده یا جدید بازار با مصالح جدید و موقتی پوشش یافته و فاقد معماری در خور توجهی است. چهارسوق بزرگ که در بازاری به همین نام قرار گرفته فضای هشت ضلعی است که با گنبد مدور نسبتا کوتاهی پوشش داده و سطح داخل آن دارای گچ کاری است. این بنا در سال ۱۲۲۲ ه ق ساخته شده است.