تپه علی کش و دوره های آن

بر اساس نظر محققان و دانشمندان که در هشت تپه در اطراف رود مهمه و پنج تپه را در اطراف رود ایرج شناسایی شده است. منطقه دهلران از قدیم مورد پژوهشهای مختلفی قرار گرفته که قدیمی‌ترین آنها به سال ۱۹۰۳ میلادی برمی گردد. بر اساس آثار و مدارک بدست آمده از تپه‌های علی کش و سبز و دیگر تپه‌های حفاری شده ۷ دوره را شناسایی کرده اند و تاریخی میان ۷۵۰۰ تا ۳۷۰۰ پیش از میلاد را تخمین زده اند. سه دوره قدیمی تر از این هفت دوره را به نامهای (بزمرده) (علی کش) (محمد جعفر) در تپه علی کش مشخص کرده اند. پروفسور هول برای دشت دهلران و آثار آن پنج دوره مشخص کرده است. این دوره‌ها به ترتیب قدمت عبارتند از: دوره اول بزمرده – دوره دوم علی کش (مربوط به دوران قبل از سفال) – دوره سوم محمد جعفر – دوره چهارم سفید و دوره پنجم سرخ.

در دوره‌های سوم تا پنجم سفال اولیه آن نرم و خمیره آن مخلوط با کاه و خاشاک و یا کمی حرارت آشکار شده است که همگی مربوط به دوران آغاز استقرار در دهکده‌ها می‌باشند. پروفسور هول با تحقیقات بیشتر و آزمایشات کربن ۱۴ تاریخ تقریبی هر کدام از این دوره‌ها را به ترتیب زیر جرح و تعدیل کرده است: قبل از سفال – سفال اولیه – دوران آغاز و استقرار – دوران بزمرده ۶۷۰۰ تا ۷۵۰۰ پیش از میلاد مسیح- دوره علی کش ۶۴۰۰ تا ۶۷۰۰ پیش از میلاد مسیح – دوره محمد جعفر ۵۷۰۰ تا ۶۴۰۰ پیش از میلاد مسیح

دوره بزمرده ۱: این دوره که احتمالا ابتدای استقرار در این محل بوده است قدمتش به حدود ۹ هزار سال پیش از میلاد می‌رسد. در این دوره نباتات و حیوانات وحشی در دره دهلران فراوان بوده است. چون هنوز سفال وجود نداشته. مردم مایعات را در محفظه‌هایی که از پوست حیوانات وحشی ساخته بودند. استفاده می‌کردند و قسمتی از مایحتاج غذایی خود را از این راه تهیه می کرده اند. آنها خانه‌های گودالی و گلی کوچکی می‌ساختند. گندم وحشی و جو دوشیاره کشت می‌کردند. بقایای استخوانهای بز. گورخر. گراز. ماهی. لاک پشت و پرندگان آبی را که شکار می‌کردند در بقایای باستانی بدست آمده است. ادوات سنگی را از آبسیدیان یا شیشه معدنی و سنگ چخماق می ساخته اند. کف اتاق‌ها با حصیر مفروش می شده است.

دوره علی کش ۲: در خصوص قدمت این دوره هر چند تاکنون بیش از ۱۱ نمونه تاریخی از طریق آزمایشات کربن در دست است که تاریخی میان ۶۷۵۰ تا ۶۰۰۰ قبل از میلاد را نشان می‌دهد. ولی بر اساس دو تاریخ یکی ۶۹۰۰ و دیگری ۸۰۰۰ سال ق. م می توان نتیجه گرفت که علی کش دارای قدمتی حدود۸ هزارسال پیش از میلاد است. این دوره که بعد از بزمرده است دارای معماری قابل ملا حظه ای است.

خانه‌های مسکونی این دوره دارای بیش از یک اتاق داشت و مصالح ساختمانی آن همانند دوره قبل (بزمرده) از قطعات گل رسوبی منطقه به ابعاد حدود ۴۰ * ۵۲ * ۱۰ سانتی متر بود و به وسیله یک لایه ملاط گل را به هم متصل و پس از ساختن دیوار دو سطح آن را با یک لایه گل اندود می‌کردند. کف اتاق‌ها از گل و یا خاک نرم کوبیده می‌شد. روی این کف را اغلب با حصیر فرش می‌کردند. احتمالا منازل مسکونی این دوره دارای حیاطی بود که در گوشه ای از آن اجاقی ساده برای پخت و پز ساخته می‌شد.

در حفاریهای این دوره یک دانه عدس پیدا شده که نشان می‌دهد ساکنان علی کش با بومیان منطقه کوهستانی مانند جارمو که کشت این گیاه در آنجا تجربه شده بود. تماسهایی برقرار کرده بودند. خوراک گوشتی مردم را معمولا بز تشکیل می‌داد. علاوه بر آن قسمت اعظم نیازهای گوشتی از طریق شکار و صید تامین می‌شد. شکار غزال. گورخر. گاو وحشی و صید ماهی. لاک پشت آبی. صدف...... بخشی دیگر از مواد غذایی آنان بود. در این دوره علاوه بر حصیر از نی و جگن سبدهایی بافته می‌شد.ساخت و استفاده از ظروف سنگی بیش از پیش متداول بود. ساخت پیکرک گلی بز همچنان ادامه داشت.

در میان پیکرک‌های گلی چند پیکر انسان نیز دیده می‌شود. از دندان گراز وحشی و صدف و سنگ و استخوان و آسفالت طبیعی مهره‌های تزیینی ساخته می‌شد. از فیروزه فلات ایران نیز برای ساختن مهره استفاده می‌شد. ساکنان علی کش اموات را پس از این که با یک قشر نازک محلول گل آخری می‌پوشانیدند و به صورت جمع شده در حصیر می‌پیچیدند و همراه با تزیینات شخصی در منارل و در زیر کف اتاق‌ها در چاله‌های کم عمق در حالت نشسته دفن می‌کردند.

پروفسور هول اظهار می‌دارد که احتمالا اولین سفال نخودی در دوره سبز در دشت دهلران تولید شده و پروفسور لوبرتون آن را مربوط به دوره سوزیانای (الف) می‌داند. در لایه‌های عمیق تپه سبز آثار معماری دیوارهای خشتی با پایه سنگی آشکار شده است. به نظر می‌رسد حدود ۵۵۰۰ سال پیش از میلاد در این منطقه کشاورزی با کمک آبیاری انجام می گرفته است و این منطقه از مراکز مهم کشاورزی بوده و احتمالا از نظر تجاری روابطی با نواحی هم جوار داشته است.

وجود ادوات آبسیدیان (سنگ شیشه معدنی) دلیل بر این است که آبسیدیان از مراکز و معادن آبسیدیان در دنیای باستانی وارد این منطقه شده است.

تپه سبز: پروفسور هول به ترتیب قدمت چهار دوره زیر را برای لایه‌های تپه سبز مشخص کرده است. دوره‌های سبز: تاریخ تقریبی ۵۰۰۰ تا ۵۵۰۰ پیش از میلاد مسیح – دوره‌های خزینه: ۴۵۰۰ تا ۵۰۰۰ پیش از میلاد مسیح – دوره‌های مهمه: ۴۰۰۰ تا ۴۵۰۰ پیش از میلاد مسیح – دوره‌های بیات: ۳۷۰۰ تا ۴۱۰۰ سال پیش از میلاد مسیح.