قلعه کوه قاین

در ۳ کیلومتری جنوب شهر قاین در ارتفاع حدود ۲۴۶ متری از سطح دریا دشت بر فراز کوهی بلند و صعب العبور قلعه ای بزرگ قرار گرفته که از آن با نام‌های قلعه کوه، قلعه حسین قاینی و یا قلعه ناصرالدین محتشم یاد می‌شود. این قلعه از سمت شمال و غرب مشرف به دشت قاین و از جنوب و شرق به ارتفاعات ابوذر محدود شده است. لازم به ذکر است علت نامگذاری این ارتفاعات به نام ابوذر وجود مقبره ای به نام بوذرجمهر قاینی است که در سمت شمال شرقی قلعه کوه قرار دارد و هرتسفلد این قلعه را قلعه کوه اباذر نامیده است.

مسیر دسترسی به قلعه از دره ای که از غرب آن می‌گذرد و به ورودی قلعه که در سمت جنوب شرق قرار دارد منتهی می‌شود. امروزه برای دسترسی آسانتر گردشگران و بازدید کنندگان قلعه پله‌هایی در قسمت‌هایی از مسیر ساخته شده است. کوهی که قلعه بر روی آن احداث شده شیبدار و سنگی است. این قلعه پلان و نفشه مشخصی ندارد و هماهنگ با عوارض طبیعی کوهی که بر روی آن واقع شده ساخته شده است. قلعه کوه حدود ۳۰۰ متر طول دارد و عمده مصالح به کار رفته در آن سنگ و ملات ساروج است.

در سقف برخی از اتاق‌ها از چوب استفاده شده است و تمامی سطوح دیوارها و بدنه بیرونی حصار‌ها و برج‌ها بند کشی و درزگیری شده است. قابل توجه است که معولا سقف اتاق‌ها از نوع شاخ بزی و ضربی است و ملات آن‌ها از گچ و آهک است و برای تزئین برخی از دیوار‌های داخلی از گچ و کاه استفاده شده است. این احتمال وجود دارد که این بنا در دوره ساسانی ساخته شده و در دوره‌های دیگر بازسازی شده است. طبق نظر پروفسور ویلی قلعه از سه بخش قلعه پایین، قلعه میانی و قلعه بالا تشکیل شده است.

ولی آقای فاروق فرقانی قلعه را به دو بخش تقسیم کرده است که با حصاری از هم جدا می‌شوند که ارگ قلعه در مرکز آن می‌باشد. پس از گذز از در اصلی قلعه به دو اتاق که در دو طرف ساخته شده است برخورد می‌کنیم که ابعادی حدود ۵/۲ * ۳ دارند و با ملات سنگ و ساروج ساخته شده است و بسیار استادانه با سنگ پوشش شده اند و احتمالا این اتاق‌های در هم فرو ریخته مواجه می‌شویم که احتمالا محل اقامت نگهبانان و سربازان بوده است. در این بخش آب انبار‌هایی قابل مشاهده است که کار تامین آل مورد نیاز ساکنان این بخش را به عهده داشته است.

قلعه پایین را می توان بزرگترین بخش قلعه به حساب آورد. در بازگشت ار بخش قلعه پایین به سمت قلعه میانی کم شدن عرض مسیر محسوس است که در بخش شمالی قلعه میانی برج نیمگرد بزرگی همراه با چند اتاق در میان دیوار‌های شرقی و غربی قلعه قرار گرفته است. بلندی دیوارها در این قسمت حدود ۱۲ متر است که تماما از سنگ ساخته شده بودند. ارگ بلند یا بخش بالای قلعه برروی بلندترین نقطه کوه ساخته شده که در بین راه کمی به سمت جنوب شرق می‌چرخد و بخش فوقانی ارگ محوطه ای چهارگوش است که پر از سنگ‌های شکسته و آوار در هم ریخته می‌باشد.

تنها یک نقطه ضعغ در ساختار طبیعی دفاعی قلعه در برابر حمله مستقیم وجود دارد و آن از طریق کوه‌های سمت جنوب شرقی می‌باشد که معماران قلعه با ساخت قلعه چهل دختر که در محل مرتفع تری از قلعه کوه ساخته شده دید بسیار خوبی بر قلعه، دشت و تنگه جنوب شرقی دارد این نقیصه را بر طرف کرده اند.زیرا قلعه قائن می‌بایست مانند همه ی قلعه‌های اسماعیلی به حد کافی محکم و استوار باشد تا بتواند برابر حملات و یا محاصره طولانی ایستادگی کند.با این همه قلعه قائن قلعه متفاوتی از قلعه الموت است زیرا ارتفاعات اطراف قائن به بلندی کوه‌های پیرامون آن قلعه نیست و موضع استراتژیک سطحی ندارد از طرف دیگر قلعه فراخ و جادار است و بیشتر جنبه مسکونی دارد که دلالت بر یک مرکز اداری و تحقیقی دارد نه یک پایگاه و ساختار نظامی بزرگ.