قلعه یزد گرد

مجموعه بناهای یادمانی قلعه یزد گرد در هجده کیلومتری سه راهی ریجاب به سر پل ذهاب قرار دارد. این مجموعه با وسعت تقریبی چهل کیلومتری مربع از سمت شمال غرب با پرتگاه تندی به جلگه ذهاب و از طرف شمال و شرق به صخره‌های پلکانی دالاهو محدود می‌شود. بر اساس اولین تحقیقات و کاوش‌های باستان شناسی در این منطقه و بر طبق گچ بری‌های مکشوفه از بنای معروف به گچ گمبد. زمان ساحت این مجموعه به دوره ساسانی نسبت داده شد. اما کاوش‌های بعدی در این منطقه نشان داد بسیاری از مجموعه بناهای این محوطه متعلق به اواخر دوره اشکانی است. این مجموعه شانل چند محوطه است: دیوار گچی: خطی از استحکامات به طول دو و نیم کیلومتر و عرض دو تا چهار متر است و با لقوه و لاشه سنگ به همراه ملاط گچ ساخته شده است. سرتا سر نمای خارجی این دیوار با مجموعه ای از برج‌های نیم دایره ای شکل تقویت شده است.

آشپزخانه: در انتهای پایین دیوار مجموعه ای از استحکامات قرار دارد و به احتمال زیاد محل استقرار سربازان بوده است.

دروازه: دو برج منفرد در ابتدای دیوار دفاعی قرار گرفته است. این مکان دروازه خوانده می‌شود.

جای دار: در حال حاضر این محوطه بین باغهای روستای زرده قرار دارد. آثار بر جای مانده در این محوطه نوعی استحکامات دفاعی با دیوارها و برج‌های تعبیه شده در آن را نشان می‌دهد. این بنا احتمالا ترکیبی از دژ قلعه برای کل محوطه بوده است.

تپه رش: در سطح این محوطه مقدار زیادی سفال از دوره‌های مختلف به دست آمده است.

قلعه یزدگرد: این بنا در یکی از بلندترین ارتفاعات قرار دارد. اطراف این قلعه را حصاری با برج‌های نیم دایره ای شکل احاطه کرده است. قطر این برج‌ها بین دو تا شش متر است و با فاصله شش تا شانزده متر از یک دیگر قرار گرفته اند.

گچ گمبد: این محوطه که به نام میدان نیز شناخته می‌شود دارای وسعت تقریبی ۸۰۰ در ۴۰۰ متر است.اطراف این مجموعه را حصاری با برج‌های نیم دایره ای شکل در بر گرفته است. در قسمت جنوبی آن پردیس و در قسمت شمالی آن کاخی به چشم می‌خورد و تزئینات گچی بسیاری از داخل آن به دست آمده است.

قلعه داور: این بنا در داخل روستای بان گمبد قرار دارد. کاوش‌های باستان شناختی نشان داده است که این بنا آتشکده ای از دوره ساسانی بوده در اوایل اسلام بالحاق فضاهایی به آن تبدیل به کارگاه شیشه گری شده است.

نقاره خانه:

این بنا در شمال شرقی بنای قلعه یزد گرد و بر روی ارتفاعات قرار دارد. این بنا برج دیده بانی بود.

اشیاب: این بنا در شمال غربی بنای قلعه یزد گرد و بر روی ارتفاعات قرار گرفته است. این نبا نیز برج دیده بانی بود.