مسجد جامع قم

در قرن سوم هجری یکی از علما و محدثین قم به نام (ابوالصدیم حسین بن علی بن آدم اشعری) که در زمره صحابه حضرت امام علی النقی (ع) و حضرت امام حسن عسگری (ع) به شمار می‌رفت. مسجدی در قم بنا کرد. طبق نوشته کتاب تاریخ قدیم قم که در قرن چهارم هجری نوشته شده است معلوم نیست که محل آن مسجد در کدام یک از مکانهای زیر بوده است:

- مسجدی به نام مسجد جامع که در یکی از محله‌های قدیمی قم نزدیک دروازه ری واقع شده

- مسجدی که اکنون به نام امام حسن عسگری شناخته می‌شود.

- مسجدی که در حدود خاکفرج و اراضی کمیدان واقع بوده و اکنون اثری از آن به جای نمانده و به احتمال قوی و به موجب قراین تاریخی همین مسجد بوده است. مسجدی که اکنون برجاست و به نام مسجد جامع قم شناخته می‌شود. همان است که در محله مسجد جامع در خیابان آذر و نزدیکی دروازه ری واقع شده است. مسجد جامع عتیق و تاریخی قم مجموعه ای از بناهای چند عصر و از جمله مساجد دو ایوانی به شکل مربع مستطیل است. اسکلت اصلی گنبدخانه متوازن آن به نیمه نخست سده ششم ه. ق تعلق دارد. این مسجد پس از مسجد امام حسن عسگری قدیمی‌ترین مسجدی است که در قم بنا شده و به اعتبار متون معتبر. سال احداث بنای کنونی گنبدخانه ۵۲۹ ه. ق است. این تاریخ تا پیش از تعمیرات دوران فتحعلی شاه در کتیبه‌های گچبری موجود در بنا به وضوح نمایان بود.

ایوان:

یکی از زیباترین و با شکوه‌ترین بناهای این مجموعه ایوان بسیار مجلل آن است. این ایوان به دهانه ۱۴ عرض ۷ و ارتفاع ۱۸ متر از نظر تناسب و زیبایی. ممتاز و بی نظیر است. مقرنس گچی پوشش ایوان و نیز نقشه کاشی کاری دیوار آن که در میانه قابهایی از آجر کلوکی (آجر کوچک) و تراش توام با نمابندی کتیبه‌های متعدد موضعی و کمربندی جلب توجه می‌کند بیش از هر چیز موجب تحسین معماران و هنرمندان می‌شود. در توصیف این ایوان باید گفت که مظهر جمال. اعتدال و توازن است زیرا تمام اجزای آن در جای خود قرار گرفته و متناسب است.

مقرنس پوشش آن با نقشه بسیار جالبی طراحی شده که دربرگیرنده دو کوه مطبق و معلق در دو طرف آن است و مانند دو گنبد پنج طبقه به نظر می‌رسد که هر طبقه آن دارای پنج قطار با پنج حوضچه بزرگ و کوچک است. در میان دو گنبد آویزان سه حوض بزرگ وارونه با سطح قوسی آراسته و مزین به ترنج‌هایی از کاشی معرق وجود دارد که در میان قابی از کاشی‌های سفالی با جدار هشت تایی صفه دار نمایان است. بین این حوض‌ها جداری شبیه دو گنبد کوچک و معلق با حوضچه‌های متنوع و منظم در سه ردیف با قطارهای مشابه وجود دارد.

مشخص نیست این مصالح ساختمانی سنگین را چگونه تا سقف بالا برده و چگونه آنجا آویخته اند که پس از قرن‌ها هنوز بی خدشه و شکست پابرجا و سالم باقی مانده است. این مقرنس بی نظیر و ممتاز که از نقاشی ملات سازی توام با رنگ آمیزی طلایی برخوردار است از دور به صورت مقرنسی از آجر نمایان است. تزیینات کاشی این مسجد در زمان فتحعلی شاه و در سال ۱۲۴۸ ه. ق صورت گرفته که به مرور شکسته و ریخته شد. از این رو ابتدا از طرف مرحوم حضرت آیت الله فیض در سال ۱۳۶۵ ه. ق و مجددا از طرف آیت الله العظمی بروجردی در سال ۱۳۷۵ ه.

ق تمام مسجد تعمیر و به ازاره سنگی آراسته و مزین گردید. این کاشی کاری بر فراز ازاره ای از سنگ تراش سفید به ارتفاع ۲۰/۱ متر است و تمام بدنه ایوان را از بغله‌ها و اسپر تا کتیبه کمربندی تزیین نموده است. کاشی‌ها خشتی منقش هفت رنگ با نقشه بند اسلیمی و اژدربندی است و در میانه کاشی کاری آن چند خط عمودی و افقی از آجر کلوکی و تراش دیده می‌شود که مانند قابی کاشی‌ها را در میان گرفته و وسط هر قاب نمایی ساخته شده و درون هر نما ترنجی دیده می‌شود که روی آن آیه ای نوشته شده است.

این آیه در کتیبه معابد و مشاهد از آثار مخصوص فتحعلی شاه است و در سینه اسپر بالای پوشش دو قوسی سه درگاه ورودی به مقصوره سه قاب آجری مربع مستطیل گرفته شده که درون آنها با کاشی‌های خوش نقش. زیبا و شفافی مزین شده است. در قاب وسطی در ترنجی کشیده به خط ریز ثلث آیه الکرسی نوشته شده است. در کمرگاه ایوان کتیبه ای از کاشی خشتی با زمینه لاجوردی وجود دارد که به خط ثلث سفید بر روی آن سوره مبارکه جمعه خوانده می‌شود.

لبه ایوان از دو قوس بالا و نیز طرفین به صورت گیلویی و روی آن طره برنجی پیچی از کاشی فیروزه فام هر یک به اندازه ۴۰% در ۴۰ % به کار برده شده و شبیه آثار قرن هشتم است. این لبه منظره ایوان را بسیار زیبا کرده است. در دو طرف ایوان جرزهایی به عرض دو و نیم متر و ارتفاع ۱۸ متر وجود دارد و متصل به آنها صفه محرابی است که بر فراز هر یک ایوانی با پوشش مقرنس بدیع است و در کنار آن نیز جرز دیگری قرار دارد. به این ترتیب در مجموع چهار جرز وجود دارد که تمامی به کاشی‌های خوش نقش و زیبا آراسته شده اند.

لچکی‌ها و پیشانی ایوان نیز اراسته به کاشی گره سازی است. در پیشانی ایوان و دو ایوانچه دو طرف آن کتیبه ای به طول ۲۸ و عرض یک متر از کاشی‌های خشتی قرار دارد. روی این کاشی خشتی با خط خاصی که برگرفته از ثلث. نسخ و ریحانی است به صورت متداخل آیه ای از سوره مبارکه نور آمده است.

مقصوره :

در طرف جنوبی این ایوان مقصوره ای به ارتفاع ۳۰ و دهانه ۲۳ متر وجود دارد که در ضلع جنوبی آن محراب بزرگی قرار دارد. در ضلع شمالی آن سه درگاه بزرگ و کوچک به ایوان و از طرف شرقی و غربی آن هم دو درگاه به دو گوشواری که در دو طرف قرار دارد گشوده شده است. محراب شاه نشین آن به عرض یک متر و دهانه چهار متر با پوشش پخ و بغله‌ها و اسپر که به کاشی‌های خشتی منقش هفت رنگ زمان فتحعلی شاهی مزین شده و دارای پوشش رسمی بندی و معقلی است.

بقیه دیوار ایوان از جرز و اسپر دارای ازاره ۳۰/۱ متر سنگی و بالای آن آراسته به گچبری با نقشه ملات سازی طلایی است و سه درگاه ورودی آن یکی در وسط با دهانه پنج متر و دو درگاه دیگر هر کدام با دهانه دو متر در طرفین قرار دارد. در کمر آن کتیبه ای کمربندی از گچبری به خط ثلث ممتاز (شیخ محمد حسن قمی) که روی آن سوره تبارک نوشته شده دیده می‌شود. در پایان عباراتی که نشان از تعمیر مقصوره و احداث شبستان‌ها از طرف فتحعلی شاه در سال ۱۲۴۶ دارد گچبری شده است که البته بیشتر آن ساییده شده و غیر قابل خواندن است.