هارونیه

اولین بنای تاریخی که توجه هر تازه وارد به شهر تابران توس را جلب می‌کند. ساختمان عظیمی در مدخل شهر است که به «بقعه هارونی» یا «هارونیه» شهرت یافته است. این بنا که قدمت آن به قرن هشتم ونهایتا هفتم بیشتر نمی‌رسد، به زعم اعتقاد بعضی که آن را به هارون الرشید (۱۷۰تا ۱۹۳ه.ق) نسبت می‌دهند،‌نمی تواند ربطی به آن زمان داشته

باشد. به زعم نظر بعضی هم که بنای یاد شده را «خانقاه غزالی» دانسته اند،‌احتمال ارتباط ساختمان با امام محمد غزالی (۴۵۰-۵۰۵ه.ق) بسیار کم و بلکه هیچ است. گور غزالی یعنی خانقاه وی بیرون حصار توس بوده و در زمانی که بدرستی نمی‌دانیم با خاک یکسان شده است.احتمال می‌رود بنا در دوره سلجوقیان و قبل از حمله مغول ساخته شده و شاید بواسطه آن حمله ناتمام مانده باشد. طرح کلی بنا شبیه به مقبره لقمان سرخسی (بازسازی شده در سال ۷۵۷) در سرخس و گنبد سلطانیه (مقبره سلطان محمد خدابنده الجایتو) در زنجان (حدود سال ۷۰۰ قمری) و آرامگاه سلطان سنجر در مرو است. دهانه گنبد داخلی ۳۰/۱۱ متر و ارتفاع گنبد ۷-۲۴ متر است. بنا دارای یک مدخل اصلی، دو مدخل در شرق و غرب ساختمان و بقایای یک محراب در قسمت بیرونی و شمال ساختمان می‌باشد. این بنا دارای ویژگیهای معماری قرن هشتم هجری است. خطوط عمودی و موازی سطح نما، طاق نماها و نور گیر‌ها و فضاهای پر و خالی، عمر آن را به بیش از قرن هشتم و هفتم نمی‌رساند.

برخی از اهالی توس گور ویران شده غزالی را در نقطه ای واقع در چند صد قدمی غرب باره شهر نشان می‌دهند، و گویا سنگ گور او هم در آن حوالی دیده اند. این محل در سال ۱۳۷۴هجری شمسی حفاری شد و تقریبا گور غزالی به دست آمد. این بنا شمال ایوانی رفیع و دو لچکی، چهار ایوان صلیبی شکل با پنجره‌های مشبک و هشت طاق نما با قوس جناغی و گنبد دو پوششه است. از آنجا که این عمل به مسجد جامع شهر توس نیز شهرت دارد و ساختمان آن را به سربداران نسبت می‌دهند و با توجه به معماری جذاب و نسبتا سالمی که دارد از مکانهای بسیار دیدنی شهر توس می‌باشد. سنگ یاد بود مقبره امام محمد غزالی در روبروی بقعه نصب شده است. حسین خدیو جم غزالی شناس معاصر نیز در این مکان دفن شده است.