کلیسای سنت استپانوس

در ۱۷ کیلومتری غرب جلفا در محلی به نام قزل وانک (صومعه سرخ) کلیسایی به نام سنت استپانوس، اولین شهید راه مسیحیت بنا شده است. قدمت این کلیسا به هزاره اول میلادی برمی گردد. سبک معماری این کلیسا آمیزه ای است از شیوه معماری اوراتویی، اشکانی، یونانی و رومی که بعد از به وجود آمدن بناهای شگرف سنت اچمیادیزین، طاطائوس و آختامارو سنت استپانوس به شیوه معماری ارمنی شهرت یافت.

این کلیسا دارای سه ساختمان اصلی و قسمتهای فرعی مختلفی است. کلیه محوطه کلیسا در قلب کوهها و در میان طبیعت سبز منطقه مرزی جلفاو جمهوری آذربایجان قرار گرفته است. در کل منطقه ارامش بسیار عمیقی حاکم است و بنای تمام سنگی ساختمان‌های کلیسا و شیوه معماری بسیار اصیل آن بیننده را به اعماق تاریخ می‌برد و بدون اغراق باید بگویم از هر دین و مذهبی که باشی اینجا حس اصیل آدمیت و یکتا پرستی از هر حسی پر رنگ تر وعمیق تر است.

این کلیسا مورد احترام تمام مسیحیان و تقریبا تمامی ادیان است اما در واقع به شاخه خاصی از مسیحیان که گریگوری نامیده می‌شوند و ساکن ارمنستان هستند تعلق دارد.نام کلیسا همانطور که اشاره شد از نام اولین شهید راه مسیحیت سنت استپانوس گرفته شده که در ۲۶ دسامبر سال۳۶ میلادی در اورشلیم توسط یهودیان سنگسار شد و به شهادت رسید.

از آنجا که کلیسا در روستای متروکه ای به نام دره شام قرار دارد گاهی به این نام نیز خوانده می‌شود.کلیسا در محوطه ای محصور از درختان و دره سرسبزی واقع شده و حصار سنگی که بنا را احاطه نموده بارویی است بلند با هفت برج نگهبانی و پنج پشت استوانه ای سنگی مانند دژهای مستحکم دوره ساسانی و قرون اولیه اسلام.دروازه این بارو در وسط دیوار غربی تعبیه شده ودارای دری چوبی وآهن کوبی شده می‌باشد.در پایه‌های طرفین و طاق جناغی آن سنگ تراش با حجاری‌های ظریف به کار رفته و نقش برجسته ای از حضرت مریم(س) و کودکی حضرت عیسی(ع) در پیشانی طاقنمای آن به چشم می‌خورد.بنای کلیسا از سه قسمت مشخص تشکیل شده است نماز خانه اصلی و اجاق دانیال، کلیسای قدیمی و برج ناقوس، وانک یا حوزه علمیه.

lنمازخانه اصلی

نمازخانه اصلی که دردوران صفویه باز سازی شده، دارای اثار بسیار بدیعی از زمان عباس میرزا نائب السلطنه می‌باشد و به جرات می توان گفت یکی از شاهکارهای حجاری به حساب می‌آید. و در سردر آن کتیبه ای مبنی بر خرید و وقف کلیسا وروستای کنار آن توسط عباس میرزا نائب السلطنه است.

lمتن کتیبه:

بسـم الله الـرّحمـن الـرّحیـم و هـو قـدیــم.

درعصرسلطنت اعلی حضـرت قـدر قدرت، قضـا تؤامان، سکنـدر حشمت، دارا دربان، نواب اشرف، حضرت نایب السلطنه العلیه، عبـاس میـرزا، ارواحنـا فـداه که خلـف ارشــد نـامـــدار جمجـاه، ظل الله، فتحعلیشاه قاجار است ابقی الله عمره و سلطنه و ادام الله ملکـه که مرحمـت بی نهایت در باره کمترین دعاگـو سرکیـس ولـد استپــان خلیفه جلفای من قراء نخجـوان داشت، و گویا که حسن خدمـت کمترین در پیشگـاه حضـور والا جلــوه گر شده بود، بنابر این قـریه دره شام را در تاریخ سنه ۱۲۴۶ به این کمتـرین که دعا گـوی دولت ابـد مدت شـاهی بـودم تیـول مرحمـت فــرمـودند که صرف اوجاق دانیـال (ع) نمـایم و دعــا گـوی عمــر و دولــت شــاه و شاهـزاده و امیـر زاده‌ها باشم. در تــاریـخ سنــه ۱۲۴۶ قـریــه دره شـام را از عـالیجـــاه محبعـلی بیـگ نخجـوانی به مبلغ سه صـد تومان گـرفتـه، وقف اوجـاق دانیــال (ع) ساختیم، که هر کس در این مقـام مبارک بعـد از این خلیفـه بوده باشد اولاً به دولت شاه ایران واجب است دعا نماید. ثانیاً لعنت خدا و نفرین رسول بر آن کس شود کــه ایـن قـریـه را بفـروشد و یا به بیـع گذارد وصرف اوجاق ننماید.

کتبه علی اشرف نخجوانی سده ۱۲۴۷

lبرج ناقوس:

این برج بر روی ایوان دو طبقه ای متصـل به دیـوار جنوبی کلیسـا قـرار گرفته و دارای گنبدی به شکل هـرم و هشـت ضلعی است که بر روی هشت ستون استوانه ای از سنگ سرخ با سر ستـون‌های زیبا استوار شده است. پیشانی طاق‌های بین این ستون‌ها که پا طـاق گنبـد بـرج محسوب می‌شوند، با نقوش برجسته فرشـته، صلیـب، تـرنج، ستـاره و گل هشت پر زینت یافته ودر سطح ایوان برج، قبوری از بزرگان آیین دین مسیح به چشم می‌خورد ودر دیوار ضلع شمالی این برج که بخشی از دیوار جنوبی کلیسا نیز بشمار می‌آید، تصاویر بر جسته ای از مریم مقدس و عیسای مسیح مشاهده می‌شود. ودر صحن این قسمت از برج قبور متعددی از افراد سرشناس و بزرگ مسیح دفن شده واین برج در زمان عباس میرزا نایب السلطنه فرزند فتحعلیشاه بازسازی و مرمّت گردیده است. لازم به توضیح است که اکنون این بخش از بنای کلسیا که چشم اندازی جالبی دارد با داربست‌های فلزی سر پا نگهداشته شده است وسقف ایوان دوم برج، که در آستانه ی متلاشی شدن است، در صورت عدم توجه و باز سازی فرو خواهد ریخت. برج ناقوس و کلیسا به منزله ی مأذنه و مسجد می‌باشد.ناقوس برج توسط ایتالیایی‌ها برای مرمت برده شده اما برگشتی در کار نبوده.

قسمت دیگری از کلیسا حوزه علمیه آن می‌باشد که بیش از ۹۰۰ سال قدمت دارد و دارای کلاسهای مباحثه و خوابگاهها و انبار غذا و مرکز استنساخ کتب خطی دینی بوده است.

این بنای تاریخـی به شمـاره ۴۲۹ در فهـرست آثـار ملّـی ایـران ثبت گردیده و به خاطر قدمت و سابقه تاریخی و مذهبی و شیوه معماری منحصر به فرد آن شانس و اقبال ثبت در آثار جهانی یـونسکو را نیز دارد. که در این صورت نهمین اثر تاریخی کشورمان خواهد بود که در فهرست آثار جهانی یونسکو به ثبت می‌رسد.