آداب رمضان در استان سمنان
آداب رمضان در استان سمنان
۱- پیشواز و استقبال:
رمضان ماه تزکیه نفس و ماه مهمانی خداوند است. در این ماه پر برکت روزه داران برسر سفره میهمانی پروردگار می‌نشینند و از فضائل اخلاقی آن بهره مند میشوند. از دیرباز تاکنون یک یا چند روز مانده به رمضان، مردم به پیشواز این ماه رفته و روزه گرفتن را آغاز می‌نمایند. علاوه بر آن با گردگیری، غبار روبی و نظافت منازل و مساجد به استقبال ماه رمضان می‌روند. دعوت از روحانی برای برپایی نماز جماعت و بیان احکام شرعی در طول ماه مبارک رمضان در نقاط روستائی از دیگر آداب مربوط به این ماه می‌باشد. گفتنی است که در برخی شهرهاو روستاهای استان سمنان زنان به مناسبت فرا رسیدن این ماه به سر، دست و پاهای خود حنا می‌بندند. تهیه مایحتاج مورد نیاز ماه رمضان در نقاط شهری و روستایی از چند روز مانده به آغاز این ماه عزیز مرسوم است.
2- آداب سحر و افطار:
پیش از این در شبهای ماه رمضان و به هنگام سحر فردی خوش صدا بر روی پشت بام خانه خود و یا مسجد اقدام به خواندن دعا و مناجات می‌نمود، گاهاً این افراد در حین گذر از کوچه‌های هر محله با خواندن دعاهای مختلف اقدام به بیدار نمودن اهالی در وقت سحر می‌نمودند. این کار در اصطلاح محلی، «شب خوانی» (شوخوانی) گفته می‌شود. امروزه صدای دعا و مناجات از بلندگوی مساجد نقاط شهری و روستایی به گوش می‌رسد. کوبیدن بر روی ظروف مس و طبل از دیگر روشهای آگاه ساختن اهالی در هنگام سحر بوده است. بیدار کردن اهالی یک کوچه، یا محله توسط فردی از همسایگان نیز در این خصوص متداول می‌باشد. زدن زنگ خانه و یا کوبیدن دیوار خانه‌های قرار گرفته در مجاورت یکدیگراز جمله روشهای اعلام هنگام سحر در منطقه است. در گذشته در شهر سمنان فردی خوش صدا بر بام رفته و با صدایی رسا این جمله را تکرار می‌نمود.
آب است و تریاک، وقت هست و هوشیار، وقت هست و بیدار.
بدین شکل اهالی شهر از وقت سحر مطلع می‌گردیدند.
در برخی روستاهای استان علاوه بر شب خوانی و پخش مناجات اهالی از بانگ خروس و یا موقعیت ستارگان آسمان به وقت سحر پی می‌برند. نمونه ای از مناجات شوخوان‌ها:
الله تویی، مرد تویی، دانایی از مورچه ای که دم زند در ته چاه
از دم زدن مور آگاه تویی یا الله یا رب تو گناهان مرا دو نیمه کن در هر «ساد» (ساعت) نیمی به حسن بخش، نیمی به حسین.
اهالی روستای عشقوان در منطقه خوارتوران مراسم شب خوانی را چوشی (چاوشی) می‌گویند. ایشان با پنهان شدن ستاره َپل از خوردن سحری دست می‌کشند.
هنگام غروب آفتاب و بگوش رسیدن صدای اذان، وقت افطار و باز کردن روزه است. زنان برای تهیه افطار از هنگام ظهر مشغول پخت غذا و تهیه سفره افطاری میشوند. مرسوم است که پس از صرف افطارمردان و زنان خود را به مسجد محل رسانده و نماز مغرب و عشاء را به جماعت می‌خوانند. در برخی مساجد نیز نماز جماعت قبل از گشودن روزه اقامه میگردد. بطور کلی حضور افراد در نمازهای جماعت یومیه در ماه مبارک رمضان بیشتر مورد توجه است. مردان و زنان پس از خواندن نماز جماعت ظهر و عصربه تلاوت قرآن میپردازند. قرائت یک جزء از کلام ا.. مجید در هر روز از ایام این ماه مورد توجه اهالی منطقه است. جلسات مقابله قرآن در طی سی روز ماه مبارک توسط زنان در خانه هاو یا زینبیه بر پا میگردد.
در برخی نقاط پس از ختم کامل قرآن، هر کس به فراخور وسع مالی خود مقداری نبات، نقل، برنج و یا گلاب به جلسه آورده و به نیت برکت بین حاضرین پخش می‌کند. در برخی مناطق هر فردی که بر اساس نوبت سوره قل هوا.. را قرائت کند، پس از ماه رمضان دیگر افراد جلسه را برای خوردن آش و یا شیرینی به منزل خود دعوت می‌نماید.
دعوت از دوستان، اقوام و آشنایان برای صرف افطار از دیگر رسوماتی است که در این ایام بر گزار میگردد. برخی اهالی شهر دامغان در اولین جمعه ماه مبارک رمضان در خانه‌های خود نماز جعفر طیار می‌خوانند.
3- خوراک:
اهالی استان سمنان در ماه مبارک رمضان برای وعده سحری از غذاهایی چون برنج و خورشت و گاهاً ته چین و آبگوشت استفاده می‌نمایند. به هنگام غروب آفتاب و با شنیدن اذان، روزه خود را با قدری آب گرم، نمک و یا خرما باز نموده، سپس غذای افطاری که شامل کوکو، نان، پنیر، سبزی، سوپ ویا انواع آش می‌باشد را میل می‌کنند. در برخی نقاط تهیه اقلامی چون شیر برنج، فرنی، شله زرد، حسّو (در شهر شاهرود)، لرزان (شاهرود، دامغان)، آروشه و حلوای آروشه (سمنان و توابع) مبادرت می‌ورزند.
در باوراهالی حضرت علی(ع) برای افطار نان جو و خرما میل می نموده، بر این اساس برخی نیز روزه خود را با نان و خرما افطار می‌کنند. پخت انواع نان بخصوص نان‌های روغنی در طول ماه رمضان مرسوم می‌باشد. پرداخت هزینه نانوائی هاوتوزیع نان صلواتی ازدیگرآداب حسنه این ایام است.
۴- مراسم شبهای قدر:
اهالی استان در شبهای قدر (شبهای ۱۹، ۲۱ و ۲۳ رمضان) پس از صرف افطار در مسجد محل خود حضور یافته و با خواندن قرآن و دعاهای جوشن کبیر، مجیر، افتتاح و ذکر مصیبت به شب زنده داری مبادرت می‌ورزند. سخنرانی وعاظ در ارتباط با شهادت حضرت علی(ع) و عزاداری از دیگر مراسم شبهای قدر است. در برخی از مساجد نقاط شهری و یا روستائی گستردن سفره سحری برای پذیرائی از عزاداران مرسوم می‌باشد. زنان در شبهای قدر خرما، انواع نان محلی، شله زرد و غیره بین عزاداران تقسیم می‌کنند.
در شهرهای سمنان، دامغان، گرمسار، مجن، بیارجمند و شاهرود زنان و مردان در لیالی قدر هم زمان با خواندن هربند از دعای جوشن کبیر بر روی ظرفی از قند، نبات، نقل و یا خرما دمیده و خوردن آن را به نیت شفا و تبرک توصیه می‌کنند. همچنین گره زدن بر روی نخ به هنگام خواندن دعای جوشن کبیر پس از قرائت هر بندازدعا توسط برخی از زنان مر سوم است. نخ صد گره را برای گشایش کار و گشایش بخت دختران در میان قرآن نگه می‌دارند.
در شهر شاهرود زنان همزمان با تلاوت دعای جوشن کبیر ظرفی از آب حاوی زعفران را نزد خود نگه داشته و با خواندن هر بند از دعا بر آن می‌دمند تا به عنوان تبرک آن را با خود به خانه ببرند. انجام غسل شب احیاء، خواندن نماز صد رکعتی و غیره از دیگر آداب و اعمال مربوط به شبهای قدراست. در روستای جزن دامغان نیز در این شبها دستجات زنجیر زن از مساجد و حسینه‌های محل، به راه افتاده و با گذر از معابر و کوچه‌ها به زنجیر زنی و عزادارای میپردازند.
۵- شهادت حضرت علی(ع):
در شبهای قدر اهالی نقاط مختلف شهری و روستایی اقدام به برپائی مجالس عزادارای می‌نمایند. پوشیدن لباس سیاه به نشانه عزا و ماتم در ایام شهادت حضرت علی(ع) امری متداول است.
بنا برباوری کهن اهالی نقاط مختلف استان کار کردن در روز ۲۱ ماه رمضان را حرام دانسته و در مجالس غزاداری حضور می‌یابند. در نقاط شهری با فرا رسیدن این مناسبت حرکت دستجات سینه زنی از اماکن مذهبی و مساجد آغاز شده وعزاداران با گذر از معابر و خیابانها چنین می‌گویند:
«وای علی کشته شد شوهر زهرا چه شد»
حرکت این قبیل دستجات غالباً به اماکن مقدس همچون امامزاده، مساجد و یا گلزار شهدا ختم میگردد.
در روستای کوه زر با فرار رسیدن ۲۱ رمضان برخی اهالی به نیت اموات خود نان فتیر پخته و بین سایرین تقسیم می‌نمایند. اهالی نقاط کویری استان سمنان در روز شهادت حضرت علی(ع) از انجام فعالیت‌های روزمره خودداری نمودهو مرسوم است که دامداران شیر دامهای خود را در این روز به فقرا و نیازمندان داده و یا برای تهیه افطار و پذیرایی از نماگزاران به مساجد محل می‌دهند.
اقدام اهالی نقاط مختلف برای گستردن سفره افطاری در لیالی قدر بسیار چشمگیر است. تهیه و تقسیم کردن خیرات برای آمرزش اموات نیز در این شبها مورد توجه اهالی منطقه می‌باشد.
6- شب 27 ماه رمضان:
در باور برخی اهالی، نزول قرآن در این شب وقوع گردیده بر این اساس برخی تا پاسی از شب به احیاء و شب زنده داری در مساجد میپردازند. زنان سمنانی، گرمساری و دامغانی در این روز به جهت شادی ناشی از کشته شدن قاتل ملعون امام علی(ع) بر دست و پای خود حنا می‌مالند.. در شهر سمنان بنا به باوری کهن زنانی که رحم ایشان جنین را نگه نمی‌دارد در این شب از هفت خانه تکه ای نان طلب نموده و آن را با گوشت قربانی ذبح شده در عید قربان آن سال می‌خورند تا مشکل ایشان برطرف گردد.
برخی زنان در این روز گوش دختران خود را سوراخ کرده و برای آنها گوشواره می‌خرند. گفتنی است که در شهرهای شاهرود، گرمسار و روستای جزن برخی زنان در بین نماز ظهر و عصر با اندکی پارچه، نخ و سوزن کیسه ای کوچک دوخته و سکه ای جهت تبرک درون آن می‌نهند. شاهرودی‌ها آن را کیسه ُمراد نامیده و به جهت بر آورده شدن حاجت آن را تا سال دیگر نزد خود نگه می‌دارند. همچنین در شهر شاهرود خوردن کله و پاچه در این شب برای افطار مرسوم است. اهالی بر این باورند که در این شب ابن ملجم قاتل امام علی(ع) کشته شده است.
۷- عید فطر:
در آخرین روز از ماه مبارک رمضان، اهالی نقاط مختلف خود را برای فرا رسیدن عید رمضان مهیا می‌نمایند. برای این منظور غسل کرده، لباس تمیزیا نو پوشیده و به استقبال عید فطر می‌روند. رؤیت هلال ماه شوال نشانی بر پایان ماه مهمانی خدا است که این امر در گذشته توسط افراد خبره و مطلع به اطلاع مردم رسانده می‌شد و امروزه از طریق رسانه‌های جمعی اعلام میگردد. هنگام افطار آخرین شب از ماه رمضان اعضاء هر خانواده بنابر قوت غالب فطریه خود را دست به دست چرخانده و آن را برای افراد مستمند کنار می‌گذارند. در منطقه کویری اگر زکات فطریه،
گندم و یا اقلامی دیگر به غیر از پول باشد آن را داخل ظرفی ریخته و دست به دست می‌گردانند. مرسوم است که اعضاء خانواده هر یک بر روی گندم یا برنج دست زده و سپس آن را به فقرا می‌دهند.
در روستای نام نیک در منطقه کالپوش به مناسبت عید فطر فردی که تازه پدر شده کفش‌های خود را وزن نموده و همان مقدار گندم یابرنج به فقرا می‌دهد.
نماز عید فطر همزمان با طلوع خورشید با ذکر اللهم لبیک در نقاط شهری و روستایی بر پا میگردد. پس از نماز مومنین با یکدیگر دیده و بوسی نموده و قبولی طاعات یکدیگر را از باریتعالی طلب می‌نمایند. صله رحم، زیارت اهل قبور و اماکن مقدس و دید و بازدید از جمله آداب این عید فرخنده است. دیگر اینکه اهالی هر محل به دیدن خانواده‌هایی که به تازگی عزیزی را از دست داده اند و به اصطلاح "نوعید" دارند می‌شتابند.عیادت از بیماران و بردن هدیه برای نوعروسان از دیگر آداب این روز می‌باشد.
در بر خی نقاط نیز تمامی خانواده‌های عزادار برای این منظوردر حسینیه محل گرد هم آمده و اهالی به دیدن آنها می‌روند. مرسوم است که صاحبان عزااز مهمانان خود با شیر، خرما، نان و میوه پذیرایی می‌نمایند.
مصالحه و آشتی دادن افرادی که کدورتی از یکدیگر به دل دارنداز دیگر آداب مرسوم در روز عید فطر است.
فاطمه قلی پور/پژوهشگرمردم شناسی