ایرج
حسین خواجه‌امیری (۱۱ دی ۱۳۱۱ – ۲۱ مرداد ۱۴۰۵) مشهور به ایرج، خواننده ایرانی موسیقی سنتی بود. به ایرج لقب «پهلوان آواز» را داده‌اند و در میان طرفدارانش با این لقب شناخته می‌شود. این لقب به حسن کسائی، نوازندهٔ نی، نسبت داده شده است.
محمدرضا شجریان گفته است: «صدای ایرج در تاریخ آوازخوانی ما یک متر و معیار است و هر کس بخواهد در بالاترین حد حنجره صدایی را مثال بزند، می‌گوید صدا شبیه صدای ایرج است». ایرج در دوران قبل از انقلاب ۱۳۵۷ علاوه بر موسیقی سنتی و اجرا در برنامه گل‌ها، برای فیلمفارسی‌ها نیز ترانه‌هایی خواند. فرزندش احسان خواجه‌امیری نیز خواننده است.
زندگی
حسین خواجه‌امیری در ۱۱ دی‌ماه ۱۳۱۱ در خالدآباد نطنز، از توابع استان اصفهان در خانواده‌ای هنرمند متولد شد. پدربزرگش ملا میرزا از خوانندگان بنام زمان ناصرالدین شاه بود و پدرش نعمت‌اللّه که از صدایی خوش و رسا برخوردار بود و ردیف می‌دانست، مدت‌ها او را تحت تعلیم خویش قرار داد. ایرج در همان زمان در مراسم تعزیه‌خوانی شرکت می‌کرد و نزد تعزیه‌خوانانی که ردیف و دستگاه می‌دانستند، آواز آموخت.
وی پس از پایان تحصیلات ابتدایی به تهران رفت. او روزی در یک مهمانی با حمید وفادار، برادر مجید وفادار آهنگساز آشنا شد. وفادار که در آن مهمانی آواز ایرج را شنیده بود او را به ابوالحسن صبا معرفی کرد. ایرج در سال ۱۳۲۶ به مکتب ابوالحسن صبا راه یافت و دو سال پیاپی در حضور او دانسته‌های خویش را تکمیل کرد و به وسیلهٔ وی به ابراهیم منصوری که مسئولیت سرپرستی رادیو ایران را برعهده داشت معرفی شد و چون مورد تأیید صبا بود از او آزمونی گرفته نشد. از این تاریخ به بعد همکاری ایرج با ارکستر ابراهیم منصوری شروع شد و برنامه‌های متعددی را اجرا کرد.
وی پس از مدتی در سال ۱۳۲۹ در دانشکده افسری ارتش پذیرفته شد و در آنجا نیز شب‌های جمعه از ساعت ۷: ۳۰ تا ۸ در برنامهٔ ارتش شرکت و با ارکستر محمدعلی بهارلو برنامه اجرا می‌کرد. در سال ۱۳۳۰ اکبر گلپایگانی و جمشید مشایخی نیز در دانشکدهٔ افسری پذیرفته شدند و از همان زمان، دوستی ایرج و گلپا شکل گرفت و این دوستی ادامه یافت. ایرج که نام اصلی او حسین بود در آن زمان به خاطر محدودیت‌های ویژه پرسنل ارتش نمی‌توانست از اسم اصلی خود در اجرای برنامه‌های هنری موسیقی استفاده کند به همین دلیل نام مستعار ایرج، که نام برادرش بود را برای خود برگزید و در این سال‌ها یعنی از ۱۳۲۷ تا ۱۳۳۶ با ارکسترهای مختلف از جمله ارکسترهای ابراهیم منصوری، عبدالله جهان‌پناه، محمدعلی بهارلو، نصرالله زرین‌پنجه، مهدی خالدی، جواد لشکری، بزرگ لشکری و… برنامه اجرا کرد.
در سال ۱۳۳۶ به دعوت داوود پیرنیا بنیان‌گذار برنامهٔ گل‌ها به این برنامه راه یافت و در نخستین همکاری خود با این برنامه برگ سبز ۴۳ را در مایهٔ شور-ابوعطا و با همکاری علی تجویدی و فرهنگ شریف و امیر ناصر افتتاح خواند. از همان زمان همکاری وی با برنامه گل‌ها ادامه یافت.
ایرج علاوه بر اجرای برنامه‌های مختلف رادیویی به اجرای ترانه و آواز برای فیلم‌های فارسی پرداخت و بازیگران زیادی از جمله محمدعلی فردین، منوچهر وثوق، رضا بیک‌ایمانوردی و… ترانه‌های وی را لب‌خوانی می‌کردند. نخستین فیلمی که ایرج در آن ترانه خواند، فیلم روزنهٔ امید به کارگردانی سردار ساگر و با ترانه‌های ساختهٔ جواد لشکری است.
ایرج در سال ۱۳۹۲ دو آهنگ با آهنگسازی عباس تجویدی خواند.
خانواده
ایرج دو ازدواج را تجربه کرد. او از همسر اول خود توران صولت‌تاش، صاحب سه فرزند به نام‌های همایون، هومن و هاله شد. حاصل ازدواج با همسر دومش فرزانه عمیمی‌نژاد، نیز دو فرزند به نام‌های احسان و الیکا است.
درگذشت
حسین خواجه‌امیری پس از یک دوره بیماری، روز چهارشنبه ۲۱ مرداد ۱۴۰۵ در ۹۳ سالگی در تهران درگذشت. در هفته‌های پایانی زندگی چند بار در بیمارستان بستری شده بود. خانه موسیقی ایران با انتشار اطلاعیه‌ای خبر درگذشت او را تأیید کرد.
تشییع و خاکسپاری
مراسم تشییع پیکر ایرج صبح جمعه ۲۳ مرداد ۱۴۰۵ در پهنهٔ فرهنگی و هنری رودکی، مقابل تالار وحدت تهران، با حضور خانواده، دوستداران او و جمعی از هنرمندان و مسئولان فرهنگی برگزار شد. اجرای مراسم را سیدعباس سجادی بر عهده داشت. از حاضران می‌توان به هوشنگ کامکار، پشنگ کامکار، اردشیر کامکار، حسام‌الدین سراج و حمیدرضا نوربخش اشاره کرد.
در این مراسم، احسان خواجه‌امیری، علیرضا افتخاری، علی‌اصغر شاه‌زیدی و علی جهاندار آواز خواندند و محمد موسوی نی نواخت. احسان خواجه‌امیری در سخنان خود از علاقهٔ پدرش به مردم ایران گفت و بخشی از آثار او را اجرا کرد. حمیدرضا نوربخش نیز دربارهٔ جایگاه ایرج در تاریخ آواز ایران سخن گفت. پس از مراسم، پیکر او به قطعه هنرمندان بهشت زهرا منتقل و در آنجا به خاک سپرده شد.
یادبود
خانوادهٔ خواجه‌امیری اعلام کردند مراسم یادبود او سه‌شنبه ۲۷ مرداد ۱۴۰۵، از ساعت ۱۹ تا ۲۰: ۳۰، در مسجد جامع شهرک غرب برگزار می‌شود.
واکنش‌ها
در پی درگذشت ایرج، هنرمندانی از جمله احسان خواجه‌امیری، علیرضا قربانی، سالار عقیلی، کیهان کلهر، حسین علیشاپور، رضا صادقی و علی زندوکیلی پیام‌های تسلیت منتشر کردند و از جایگاه او در آواز ایرانی یاد کردند. سیدعباس صالحی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، مهدی شفیعی، معاون امور هنری، و محمد الله‌یاری فومنی، مدیرعامل بنیاد رودکی، نیز در پیام‌هایی به فعالیت هنری او پرداختند.
فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، در پیام تسلیت خود صدای ایرج را بخشی از میراث شنیداری ایران توصیف کرد.
فیلم‌شناسی
افتخارات
آلبوم‌ها
ایرج در دوران فعالیت هنری خود بیش از ۲۰۰۰ آواز و تصنیف و ترانه در برنامه‌های مختلف خوانده است.
نیاز
غزل خوان
همه چشم‌ها به ایرانه
به یاد فردین
پرنده
حرف نگفته
شب بارانی ۱۳۸۵
خاطرات زندگی
گل من
گلدون بی گل
سنگ صبور
بزم عاشقان اثری از انوشیروان روحانی
قصه زندگی
من و استاد
برنامه‌های اجراشده
۲۱۳ برنامه گل‌ها (برگ سبز - گل‌های رنگارنگ - شاخه گل - گل‌های تازه)
برنامه‌های رادیو ارتش
ارکستر دانشجویان
ارکستر محمد بهارلو
ارکستر ابراهیم منصوری
ارکستر عبدالله جهان پناه
موسیقی ایرانی اولیه
موسیقی ایرانی FM
نوایی از موسیقی ملی
شاعران قصه می‌گویند
شما و رادیو
بزم شاعران
اجرای آهنگ در حدود ۱۰۵ فیلم فارسی
برنامه پنجم تکنوازان در مایه اصفهان با پیانوی پویان آزاده
برنامه دهم تکنوازان در دستگاه ماهور با پیانوی پویان آزاده
هنرمندان همکار
او در طول سال‌ها فعالیت در زمینه موسیقی با هنرمندانی مانند گوگوش، حمیرا، عهدیه، مهستی، هایده، پوران، شهین‌دخت شبیری، رؤیا، الهه و سالار عقیلی همکاری‌هایی داشته است.
از نوازندگانی که با ایرج همکاری داشته‌اند می‌توان به افراد زیر اشاره کرد:
نوازندگان ویولن:
علی تجویدی، همایون خرم، پرویز یاحقی، حبیب‌الله بدیعی، اسدالله ملک، جواد لشکری؛ بزرگ لشکری؛ منوچهر لشکری؛ شاپور نیاکان، عباس شاپوری؛ ناصر زرآبادی؛ سیاوش زندگانی، مجتبی میرزاده، مسعود حسن خانی، عارف ابراهیم پور، جهانشاه برومند، مهران مهتدی و عباس تجویدی
نوازندگان تار:
فرهنگ شریف، جلیل شهناز، لطف‌الله مجد، فریدون حافظی، شاهپور حاتمی، نصراله زرین‌پنجه، مهدی تاکستانی و مسعود جمالی
نوازندگان بربط (عود):
اکبر محسنی، منصور نریمان، محمود رحمانی‌پور و یوسف کاموسی
نوازندگان قانون:
سیمین آقارضی و مصطفی مرادبختی
نوازندگان فلوت:
عماد رام
نوازندگان ضرب (تنبک):
حسین تهرانی، امیر ناصر افتتاح، جهانگیر ملک، محمد اسماعیلی، حسین همدانیان، آبتین اجلالی، محمود فرهمند، حسین هوشنگی و محسن آچاک
نوازندگان نی:
حسن کسایی، محمد موسوی و حسن ناهید
نوازندگان سنتور:
رضا ورزنده، منصور صارمی، مجید نجاهی، فضل‌الله توکل و محمد حیدری و علیرضا میرعلینقی
نوازندگان سه‌تار:
احمد عبادی و نصرت‌اله ابراهیمی
نوازندگان پیانو:
جواد معروفی، انوشیروان روحانی، افلیا پرتو، پویان آزاده، اسدالله چمن آرایی، مزدا انصاری و علیرضا میرعلینقی
ویژگی‌های آواز
ایرج در تمام دستگاه‌های ایرانی هم آواز دارد و هم تصنیف. در تعدادی از آوازها به‌خصوص در سری برنامه‌های گل‌های رنگارنگ چند نمونه مرکب خوانی را ارائه داده است.
کتاب ایرج نابغه آواز ایران
رونمایی و جشن امضای کتاب ایرج نابغه آواز ایران در جمعه ۱۴ اردیبهشت ۱۳۹۷، با حضور ایرج در سرای اهل قلم سالن فرهیختگان نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران برگزار شد. امیر اسماعیل آذر به عنوان مجری و امیر اعلا عدیلی ناشر و یکی از نویسندگان کتاب در این نشست تخصصی به عنوان سخنران حضور داشتند. عدیلی در این جلسه از ملا میرزا و نعمت‌الله خواجه‌امیری پدربزرگ و پدر ایرج به عنوان ردیف‌دانان مکتب اصفهان یاد کرد و گفت این افراد دانش موسیقایی خود را به ایرج انتقال داده‌اند. در پایان این مراسم، از ایرج خواجه‌امیری درخواست شد برای حاضران در نشست قطعه‌ای را اجرا کند و ایرج آوازی را که به گفتهٔ خود از پدرش آموخته بود، خواند و از کتابش رونمایی کرد.
این کتاب سه فصل دارد. در فصل نخست، زندگی و کار، همکاری ایرج با موسیقیدانان، توانمندی‌ها، خاطره‌های او و همچنین مقاله‌هایی از فعالان موسیقی ایران دربارهٔ ایرج بررسی شده است. فصل دوم این کتاب شامل گفتگوهایی با ایرج، دوستان و نزدیکان او است و در فصل سوم تحلیل آوازها و اجراهای برنامه‌های رادیویی ایرج و فهرست‌نگاری از تصنیف‌ها، آوازها و همکاران او آمده است. در این کتاب در باب مکتب موسیقی اصفهان، خلاقیت در آثار آوازی و رازهای افسانگی ایرج مقالاتی ارائه شده است.
در کنار هر یک از تصنیف‌ها و آوازهای ایرج در این کتاب، یک کد QR قرار دارد که خواننده کتاب با اسکن آن با گوشی همراه می‌تواند به آثار در اینترنت دسترسی پیدا کند و آن‌ها را هنگام خواندن تحلیلشان بشنود. نویسندگان اثر که هر دو از علاقه‌مندان به صدای ایرج هستند، معتقدند: «ایرج آوازخوانی است که چنان کارنامه درخشانی از خود به‌جا گذاشته که تا سالیان دراز قابل تکرار نخواهد بود.
صاحب صدایی که هرگز در تاریخ موسیقی ایران مانندی نخواهد یافت.» بخش تحلیل‌های آوازی این کتاب به‌طورکلی جنبهٔ آموزشی دارد و خواننده می‌تواند با خواندن آن‌ها ضمن گوش کردن به آوازها از طریق اسکن QR کدها با گوشی همراه به مضمون اصلی این آثار هنری پی ببرد. این بخش به تحلیل ردیف‌ها و اجراهای آوازی اختصاص دارد.
یکی از نویسندگان کتاب ایرج نابغه آواز ایران با بیان اینکه این کتاب زیر نظر ایرج نگاشته شده، اضافه کرد: «جزء به جزء مراحل نگاشتن کتاب با تأیید استاد ایرج بوده و حتی او یک دستخط نیز برای کتاب برایمان ارسال کرد که در صفحه نخست کتاب به چاپ رسیده است.»
