جلال‌الممالک ایرج میرزا
1251 ش – 1304 ق
ایرج میرزا جلال الملک شاعر توانای ایران در اواخر دوره قاجاریه در سال ۱۲۵۱ه.ش در تبریز بدنیا آمد. پدر وی غلامحسین میرزا ملقب به صدر الشعرا(با تخلص بهجت)از شعرای معروف عصر خود بود و جدش ملک ایرج میرزا پسر فتحعلی شاه نیز اهل شعر وادب بود وبا تخلص انصاف شعر می‌سرود. ایرج میرزا در دامان چنین خانواده‌ای رشد و نمو یافت و بعد‌ها از نظر جوهر شعر وپایه شعری بر پدر و جد و تقریبا تمام شاهزادگان قاجار برتری یافت.
وی در دوران کودکی به فراگیری زبان و ادبیات فارسی، فرانسه و عربی پرداخت و در نزد اساتید بزرگ زمان‌خود محمد تقی عارف اصفهانی و میرزا نصراله بهار تحصیل کرد.
ایرج شاعری را از نو جوانی آغاز کرد و امیر نظام گروسی حاکم تبریز نیز او را تشویق به شعر و شاعری نمود و به او لقب فخر الشعرا داد وی در شانزده سالگی ازدواج کرد ولی‌این ازدواج زود هنگام فرجامی نداشت زیرا سه سال بعد همسر و پدرش درگذشتند.بعد ازمرگ پدر ایرج از جانب مظفر الدین میرزا ولیعهد به سرودن قصاید و اشعار مداحی و رسمی در مراسم و اعیاد موظف گردید و صدر الشعرا لقب گرفت ولی از قبول آن امتناع کرد و از شاعری دربار ولیعهد کناره گرفت. وی در جوانی مدتی منشی مخصوص پیشکار آذربایجان میرزا علی خان امین‌الدوله بود و با وی به تهران آمد.
در سال ۱۳۱۴ ه.ق به همراه قوام السلطنه به اروپا رفت ودر بازگشت شغل مناسبی در دار الانشء یافت و در سال ۱۳۲۴ به وزارت معارف منتقل شد و دبیرخانه آن وزارت را تأسیس کرد؛ در طی مدت خدمت او در این وزارتخانه با ابتکارایرج میرزا وزارت معارف اداره عتیقه جات را تأسیس نمود.ایرج میرزا در سال ۱۳۳۷ به عنوان بازرس اداره کل مالیه خراسان روانه مشهد شد و طی مدت ۵ سال اقامت خود در این استان وارد مهم‌ترین مرحله از فعالیتهای ادبی خود شد و به ویژه قیام کلنل محمد تقی‌خان پسیان تأثیر زیادی بر افکار ایرج برجای نهاد.
این شاعر بلند آوازه بهترین شاهکارهای‌هنری خود را در طی این چند سال خلق کرد. سالهای پایانی عمر ایرج میرزا با فقر و پریشانی گذشت و در سال ۱۳۴۴ ه.ش درتهران درگذشت و در گورستان ظهیر الدوله به خاک سپرده شد. زندگی ادبی این شاعر دارای دو مرحله بود.
در مرحله اول که دوران جوانی ایرج بود وی در قالب قصیده به ستایش رجال و خوشامد و تهنیت پرداخت ولی در مرحله دوم که مصادف با دوران پختگی شاعر بود از شاعر درباری بودن کناره گرفت و با پشت سرگذاشتن تجربیات ارزنده و جهان بینی تازه‌ای که در اثر سفر اروپا و کسب معرفت و کمالات بدست آورده بود مسائل و مضامین تازه‌ای در دنیای شعرش پدیدار شد و سبک جدیدی به وجود آورد.
بیشتر اشعار موجود در دیوان او نیز که دارای اعتبار ادبی والایی‌اند در این دوه سروده شده‌اند؛ مضامین و اندیشه‌های شعر ایرج در انتقاد از وضع سیاسی واجتماعی کشور، وطن دوستی، تشویق جوانان به دانش آموزی و فراگیری علوم و فنون‌جدید و بخصوص علاقه به مادر و تجلیل سپاس از مقام مادر بود ایرج میرزا در این ارتباط یکی از زیباترین اشعار خود را به نام قلب مادر سرود که در زمره زیباترین اشعار بازمانده از ادبیات مشروطیت است و سبب شهرت فراوان او شد.
آثار
دیوان شعر؛ مثنویهای «زهره و منوچهر»; «مثنوی عارفنامه»; «ادبیات ایرج».
