کوچصفهان

کوچصفهان (به گیلکی: کۊجسبان) شهری در استان گیلان و مرکز بخش کوچصفهان از توابع شهرستان رشت است. این شهر در جلگهٔ مرکزی گیلان و در محور ارتباطی میان رشت، آستانه اشرفیه و لاهیجان قرار دارد. بر پایهٔ سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۹۵، جمعیت شهر ۱۰٬۰۲۶ نفر در ۳٬۴۵۰ خانوار بوده است.

کوچصفهان از آبادی‌های تاریخی گیلان است. در منابع پیشامدرن، نام «کوچصفهان» افزون بر آبادی اصلی، برای ولایت یا بلوکی گسترده‌تر از محدودهٔ شهر کنونی به کار رفته است؛ از این رو بسیاری از رویدادهای تاریخی منسوب به کوچصفهان مربوط به کل ناحیهٔ تاریخی هستند.

نام و وجه تسمیه

صورت‌های تاریخی مختلفی از نام کوچصفهان ثبت شده است.

ظهیرالدین مرعشی در تاریخ گیلان و دیلمستان نوشته است که این ولایت را «کوچه اصفاهان» می‌خواندند؛ یعنی «اصفهان کوچک». به نوشتهٔ او، در اصطلاح مردم بیه‌پس واژهٔ «کوچه» برای کوچک‌تر به کار می‌رفته و این ترکیب در اثر کثرت استعمال به کوچصفهان تبدیل شده است.

صورت کوچسفان نیز در منابع قرون میانه ثبت شده است. دانشنامه ایرانیکا در شرح گیلانِ دورهٔ اولجایتو از Kūčesfān نام می‌برد.

جهانگیر سرتیپ‌پور نیز صورت‌های «کوچسبان» و «کوچسفان» را بررسی کرده و احتمال ارتباط جزء نخست نام را با قوم «کوچ» مطرح کرده است. این برداشت یک نظریهٔ نام‌شناختی است و دربارهٔ منشأ دقیق نام اتفاق نظر وجود ندارد.

در فرمانی از ناصرالدین‌شاه در سال ۱۲۸۷ق/۱۸۷۰م نیز صورت «کوچ اصفهان» برای نام شهر و راه آن به کار رفته است.

روایت‌هایی که نام شهر را مستقیماً به «اسب‌های کوچک» یا مهاجرت گروهی مشخص از جنوب شرقی ایران نسبت می‌دهند، در منابع محلی دیده می‌شوند، اما برای بیان آن‌ها به‌عنوان وجه تسمیهٔ قطعی شواهد کافی وجود ندارد.

تاریخ

پیشینه

تاریخ دقیق شکل‌گیری کوچصفهان مشخص نیست. حمدالله مستوفی در نزهه‌القلوب، تألیف‌شده در سدهٔ هشتم هجری، بنای کوچصفهان را به اردشیر بابکان نسبت داده است. این روایت چندین سده پس از دورهٔ ساسانی نوشته شده و مدرک باستان‌شناختی مستقیمی برای اثبات تأسیس شهر در روزگار اردشیر بابکان به شمار نمی‌رود.

وجود نام ناحیه در سده‌های میانه مستند است. ایرانیکا در شرح گیلان در زمان اولجایتو، یعنی ۷۰۳–۷۱۶ق/۱۳۰۴–۱۳۱۶م، از «کوچسفان» یاد کرده است.

حکومت‌های محلی و دورهٔ صفوی

در سده‌های میانه، ناحیهٔ تاریخی کوچصفهان زیر نفوذ حکومت‌های محلی مختلف قرار داشت. هیاکنت لویی رابینو در پژوهش خود دربارهٔ فرمانروایان گیلان از خاندان محلی اسمعیل‌وند در این ناحیه یاد کرده است.

کوچصفهان در نزدیکی مرز تاریخی بیه‌پس و بیه‌پیش قرار داشت و در سده‌های نهم و دهم هجری چندین بار میان فرمانروایان دو سوی گیلان دست‌به‌دست شد. در سال ۹۰۷ق/۱۵۰۱–۱۵۰۲م، پس از شکست نیروهای بیه‌پیش در نبرد سفیدرود، کوچصفهان در اختیار امیره اسحاق، فرمانروای بیه‌پس، قرار گرفت و از آن پس به یکی از مهم‌ترین موضوعات اختلاف میان دو حکومت تبدیل شد.

در دورهٔ شاه اسماعیل یکم، سپاه صفوی گسکر و کوچصفهان را تصرف کرد و شاه اسماعیل نیز به نیروهای خود در کوچصفهان پیوست.

در دورهٔ شاه تهماسب یکم نیز مناقشه بر سر کوچصفهان ادامه یافت و خان احمدخان حاضر به واگذاری آن نشد. در سال ۹۷۴ق/۱۵۶۷م نیز شاه منصور لاهیجی، حاکم کوچصفهان، نیروهای امیره ساسان را در نزدیکی سیاه‌رودبار شکست داد.

دورهٔ قاجار

چارلز فرانسیس مکنزی در سفر خود در سال ۱۸۵۸ میلادی، بازار کوچصفهان را دارای حدود ۱۲۰ دکان توصیف کرد و روزهای یکشنبه و چهارشنبه را روزهای بازار ثبت کرد. او همچنین از تولید ابریشم در بلوک کوچصفهان یاد کرده است.

در رمضان ۱۲۸۷ق/۱۸۷۰م، ناصرالدین‌شاه فرمانی دربارهٔ ساخت «راه کوچ اصفهان» صادر کرد و از فعالیت محمدرضا ارباب و محمدحسن معین‌التجار در ساخت آن قدردانی کرد. در متن فرمان، این راه از معابر دشوار گیلان توصیف شده است.

دورهٔ معاصر

در تقسیمات کشوری جدید، کوچصفهان به‌عنوان مرکز بخش کوچصفهان تثبیت شد. در تصویب‌نامهٔ ۲۱ شهریور ۱۳۶۹، شهر کوچصفهان به‌صراحت مرکز بخش کوچصفهان و دهستان‌های بلسبنه، لولمان و کنارسر اعلام شده است.

جغرافیا

کوچصفهان در جلگهٔ مرکزی گیلان و در شرق رشت قرار دارد. لغت‌نامه دهخدا به نقل از فرهنگ جغرافیایی ایران، کوچصفهان را مرکز بخش و در مسیر رشت به شرق گیلان معرفی کرده است.

محور رشت–آستانه اشرفیه–لاهیجان از مهم‌ترین مسیرهای ارتباطی شهر است.

معابر و میدان‌های شهری

از میدان‌های شناخته‌شدهٔ شهر می‌توان به میدان شهرداری، میدان امام رضا و میدان گاز اشاره کرد. نام میدان‌های امام رضا و گاز در نشانی مؤسسهٔ آموزش عالی قدر در کوچصفهان ثبت شده است.

از معابر شناخته‌شدهٔ کوچصفهان می‌توان به خیابان مطهری، خیابان شهید بهشتی (مسیر سنگر)، خیابان معلم، خیابان نواب صفوی، خیابان شهید عسکری و خیابان باهنر اشاره کرد. نشانی‌های ثبت‌شده در کانون وکلای دادگستری گیلان و اتحادیهٔ کشوری کسب‌وکارهای مجازی، خیابان‌های شهید بهشتی، معلم، نواب صفوی و شهید عسکری را در کوچصفهان ثبت کرده‌اند.

آب‌وهوا

کوچصفهان در جلگهٔ مرطوب گیلان قرار دارد. اقلیم عمومی جلگه‌های گیلان از نوع مرطوب خزری است؛ بارندگی در طول سال رخ می‌دهد و رطوبت نسبی در این ناحیه بالاست.

جمعیت

بر پایهٔ سرشماری‌های رسمی، جمعیت شهر کوچصفهان از ۸٬۳۵۱ نفر در سال ۱۳۸۵ به ۱۰٬۰۲۶ نفر در سال ۱۳۹۵ افزایش یافته است.

زبان و فرهنگ

زبان بومی کوچصفهان گیلکی است. این شهر در حوزهٔ تاریخی بیه‌پس و غرب سفیدرود قرار دارد و از نظر زبان‌شناختی در محدودهٔ گیلکی غربی جای می‌گیرد. دانشنامه ایرانیکا سفیدرود را به‌طور کلی یکی از مرزهای اصلی میان گیلکی غربی و شرقی معرفی می‌کند.

زبان فارسی نیز در آموزش، امور اداری و ارتباطات عمومی کاربرد دارد.

اقتصاد

کوچصفهان مرکز خدماتی و تجاری ناحیه‌ای است که اقتصاد پیرامون آن با کشاورزی، به‌ویژه کشت برنج، پیوند دارد. در گذشته نوغانداری و تجارت ابریشم نیز در اقتصاد منطقه اهمیت داشت؛ مکنزی در سال ۱۸۵۸ میلادی از تولید ابریشم در بلوک کوچصفهان گزارش داده است.

بازار هفتگی

بازار هفتگی کوچصفهان از عناصر قدیمی زندگی اقتصادی و اجتماعی شهر است و در روزهای یکشنبه و چهارشنبه برگزار می‌شود.

سابقهٔ مستند این روزهای بازار دست‌کم به سال ۱۸۵۸ میلادی می‌رسد؛ مکنزی در همان سال بازار کوچصفهان را دارای حدود ۱۲۰ دکان دانسته و یکشنبه و چهارشنبه را روزهای برگزاری آن ثبت کرده است.

بازار مال‌فروشان

بازار مال‌فروشان کوچصفهان محل سنتی دادوستد دام است. در گزارشی از صداوسیمای مرکز گیلان در سال ۱۳۹۷، شهردار وقت کوچصفهان مساحت بازار را حدود ۲۲ هزار متر مربع و قدمت آن را حدود یک قرن اعلام کرد.

عنوان «بزرگ‌ترین بازار دام شمال ایران» در همان گزارش به نقل از مقام محلی آمده است و در نبود دادهٔ مقایسه‌ای مستقل، بهتر است به‌عنوان رتبه‌بندی رسمی بیان نشود.

آثار تاریخی پیرامون شهر

بسیاری از آثاری که در منابع عمومی با عنوان «آثار کوچصفهان» معرفی می‌شوند، در روستاهای پیرامون و در محدودهٔ بخش کوچصفهان قرار دارند و نه لزوماً در محدودهٔ شهری کوچصفهان.

پل مرغانه پورد

پل تاریخی مرغانه پورد در روستای لاله‌دشت از توابع بخش کوچصفهان قرار دارد. ایسنا این پل را از آثار مسیر تاریخی راه شاه‌عباسی معرفی کرده و ثبت آن را در فهرست آثار ملی در ۲۲ مرداد ۱۳۸۴ با شمارهٔ ۱۳۲۱۵ گزارش کرده است.

پل گیشه دمرده

پل گیشه دمرده در روستای جیرسرا از دهستان بلسبنه قرار دارد و از پل‌های خشتی تاریخی منطقه است.

حمام تاریخی رشت‌آباد

در روستای رشت‌آباد از توابع بخش کوچصفهان بقایای حمامی متعلق به دورهٔ قاجار شناسایی شده است.