بدره
بَدره، شهری در بخش مرکزی شهرستان بدره در استان ایلام ایران است. این شهر، مرکز شهرستان بدره است.
شهر بدره در فاصلهٔ ۸۵ کیلومتری از مرکز استان ایلام واقع شده است.
جغرافیا
بدره در شرق استان ایلام در موقعیت جغرافیایی ۴۷ درجه طول شرقی و ۳۳ درجه عرض شمالی قرار گرفته است. بلندترین نقطهٔ این شهر در جنوب شهر و تپه‌ای به نام چکتایر است که در شمال ارتفاعات کبیرکوه قرار گرفته است.
مردم و زبان‌ها
مردم بدره به زبان کردی ایلامی با گویش بیری صحبت می‌کنند.
جمعیت شهرستان بدره از نظر زبانی و تبارهای ایلی دارای ساختاری متنوع است. این شهرستان در ناحیه‌ای قرار دارد که از نظر زبان‌شناختی در محدودهٔ گذار میان گویش‌های کردی جنوب‌غربی و گونه‌های لری و لکی قرار گرفته است. ازاین‌رو، تقسیم‌بندی زبانی و تقسیم‌بندی قومی در بدره همیشه بر یکدیگر منطبق نیست و نمی‌توان صرفاً بر پایهٔ زبان گفتاری، هویت قومی تمام ساکنان یک روستا یا طایفه را تعیین کرد.
گروه‌های ایلی و قومی
ساختار تاریخی و اجتماعی بدره با گروه‌ها و طوایف متعددی پیوند دارد. در منابع مربوط به منطقه، سه مجموعهٔ عمدهٔ علیشروان، دوستان و هندمینی در شکل‌گیری ساختار اجتماعی بدره اهمیت داشته‌اند. علیشروان در منابع مردم‌شناختی با نام «بیری» یا «بدره‌ای» نیز شناخته شده و در زمرهٔ گروه‌های کردی جنوب استان ایلام قرار گرفته است.
طایفه علیشروان و تیره‌های مرتبط
مکان استقرار کنونی تیره‌های مختلف این طایفه عبارت‌اند از:
تیره داروندی: در روستای زیفل سکونت دارند.
تیره صفروند: در روستای پاکل گراب سکونت دارند.
تیره قیطول: در روستای چنارباشی، آب‌انار، نقل، سیاگاو و حونگه سکونت دارند. به‌عنوان توشمالان طایفه علیشروان محسوب می‌شوند.
تیره حیدروند: در روستای پاکل گراب سکونت دارند.
تیره چراغوند: در روستای گنجه، پاکل گراب، آبهر پایین و ارتفاعات باریک‌آب سکونت دارند.
تیره گنجه: در روستای گنجه سکونت دارند.
تیره موسی: در روستای موسی سکونت دارند.
تیره جابری: در روستای بلک و شباب سکونت دارند.
تیره مالیمان: در روستای کلم سکونت دارند.
طایفه دوستان
گویش آن‌ها کردی و شبیه به هنی‌مینی است و ساکن دهستان دوستان هستند.
تیره‌ها و زیرتیره‌های طایفه دوستان عبارت‌اند از:
خانگه، سیخه‌پشت، تولکی، لارتی، که‌وند، جابری، مال‌میر، تمروسی، رنگیشه‌ون، کلی‌وند، مرای‌ون، کره‌گوش، سورسور، آهنگر، پایرون، نظر‌بیگی، تمی‌کنه، فتحی، رماوندی، مومصارم، له‌له‌بیگی، بیژن‌وند، ریزه‌وند و…
طایفه هندمینی
گویش آن‌ها هنی‌مینی است. این قوم ساکن بخش هندمینی از شهرستان بدره هستند.
تیره‌های طایفه هندمینی عبارت‌اند از:
داوی، مقصی، پیرالی، ملک، بالاون، چتال، کاو، برفی و خیر، خلی، سیف‌الله، سراج، آهنگر، لای‌زیری، گلبار، کبود، چوتاش، کله‌مرد و…
پژوهش علی‌اکبری، گیتیاسی و آنونبی نیز در بررسی توزیع زبانی استان ایلام، در سطح شهرستان بدره دو ناحیهٔ اصلی را از یکدیگر متمایز می‌کند: در دهستان دوستان، کردی زبان غالب معرفی شده است؛ در دهستان هندمینی، لری زبان غالب گزارش شده است.
با این حال، گله‌دار که در حوزهٔ هندمینی قرار دارد، از جمله روستاهای لک‌زبان شهرستان بدره است و زبان رایج در میان اهالی آن لکی است. از این رو، در بررسی زبانی بدره باید میان الگوی کلی زبانی یک دهستان و پراکندگی زبان در سطح روستا تفاوت قائل شد.
با الحاق دهستان علیشروان به شهرستان بدره در سال ۱۴۰۲، محدودهٔ شهرستان از نظر تاریخی و اجتماعی بیش از گذشته با حوزهٔ علیشروان و گروه‌های بیری پیوند پیدا کرد. مطابق تصویب‌نامهٔ هیئت وزیران، دهستان علیشروان از بخش سیوان شهرستان ایلام منتزع و به بخش مرکزی شهرستان بدره ملحق شد.
مردم و زبان‌ها
مردم بدره به زبان کردی ایلامی با گویش بیری صحبت می‌کنند.
جمعیت شهرستان بدره از نظر زبانی و تبارهای ایلی دارای ساختاری متنوع است. این شهرستان در ناحیه‌ای قرار دارد که از نظر زبان‌شناختی در محدودهٔ گذار میان گویش‌های کردی جنوب‌غربی و گونه‌های لری و لکی قرار گرفته است. ازاین‌رو، تقسیم‌بندی زبانی و تقسیم‌بندی قومی در بدره همیشه بر یکدیگر منطبق نیست و نمی‌توان صرفاً بر پایهٔ زبان گفتاری، هویت قومی تمام ساکنان یک روستا یا طایفه را تعیین کرد.
گروه‌های ایلی و قومی
ساختار تاریخی و اجتماعی بدره با گروه‌ها و طوایف متعددی پیوند دارد. در منابع مربوط به منطقه، سه مجموعهٔ عمدهٔ علیشروان، دوستان و هندمینی در شکل‌گیری ساختار اجتماعی بدره اهمیت داشته‌اند. علیشروان در منابع مردم‌شناختی با نام «بیری» یا «بدره‌ای» نیز شناخته شده و در زمرهٔ گروه‌های کردی جنوب استان ایلام قرار گرفته است.
طایفه علیشروان و تیره‌های مرتبط
مکان استقرار کنونی تیره‌های مختلف این طایفه عبارت‌اند از:
تیره داروندی: در روستای زیفل سکونت دارند.
تیره صفروند: در روستای پاکل گراب سکونت دارند.
تیره قیطول: در روستای چنارباشی، آب‌انار، نقل، سیاگاو و حونگه سکونت دارند. به‌عنوان توشمالان طایفه علیشروان محسوب می‌شوند.
تیره حیدروند: در روستای پاکل گراب سکونت دارند.
تیره چراغوند: در روستای گنجه، پاکل گراب، آبهر پایین و ارتفاعات باریک‌آب سکونت دارند.
تیره گنجه: در روستای گنجه سکونت دارند.
تیره موسی: در روستای موسی سکونت دارند.
تیره جابری: در روستای بلک و شباب سکونت دارند.
تیره مالیمان: در روستای کلم سکونت دارند.
طایفه دوستان
گویش آن‌ها کردی و شبیه به هنی‌مینی است و ساکن دهستان دوستان هستند.
تیره‌ها و زیرتیره‌های طایفه دوستان عبارت‌اند از:
خانگه، سیخه‌پشت، تولکی، لارتی، که‌وند، جابری، مال‌میر، تمروسی، رنگیشه‌ون، کلی‌وند، مرای‌ون، کره‌گوش، سورسور، آهنگر، پایرون، نظر‌بیگی، تمی‌کنه، فتحی، رماوندی، مومصارم، له‌له‌بیگی، بیژن‌وند، ریزه‌وند و…
طایفه هندمینی
گویش آن‌ها هنی‌مینی است. این قوم ساکن بخش هندمینی از شهرستان بدره هستند.
تیره‌های طایفه هندمینی عبارت‌اند از:
داوی، مقصی، پیرالی، ملک، بالاون، چتال، کاو، برفی و خیر، خلی، سیف‌الله، سراج، آهنگر، لای‌زیری، گلبار، کبود، چوتاش، کله‌مرد و…
پژوهش علی‌اکبری، گیتیاسی و آنونبی نیز در بررسی توزیع زبانی استان ایلام، در سطح شهرستان بدره دو ناحیهٔ اصلی را از یکدیگر متمایز می‌کند: در دهستان دوستان، کردی زبان غالب معرفی شده است؛ در دهستان هندمینی، لری زبان غالب گزارش شده است.
با این حال، گله‌دار که در حوزهٔ هندمینی قرار دارد، از جمله روستاهای لک‌زبان شهرستان بدره است و زبان رایج در میان اهالی آن لکی است. از این رو، در بررسی زبانی بدره باید میان الگوی کلی زبانی یک دهستان و پراکندگی زبان در سطح روستا تفاوت قائل شد.
با الحاق دهستان علیشروان به شهرستان بدره در سال ۱۴۰۲، محدودهٔ شهرستان از نظر تاریخی و اجتماعی بیش از گذشته با حوزهٔ علیشروان و گروه‌های بیری پیوند پیدا کرد. مطابق تصویب‌نامهٔ هیئت وزیران، دهستان علیشروان از بخش سیوان شهرستان ایلام منتزع و به بخش مرکزی شهرستان بدره ملحق شد.
زبان‌ها و گویش‌ها
بر اساس پژوهش میدانی علی‌اکبری، گیتیاسی و آنونبی، چهار زبان اصلی در استان ایلام شامل کردی، لری، لکی و عربی شناسایی شده‌اند؛ با این حال، توزیع این زبان‌ها در سطح شهرستان‌ها و بخش‌ها یکسان نیست.
کردی بدره‌ای
گویش کردی بدره از گونه‌های کردی جنوب‌غربی ایران است. غلامحسین کریمی‌دوستان در کتاب «کردی ایلامی: بررسی گویش بدره» به توصیف اختصاصی این گویش پرداخته است. این اثر در دانشگاه کردستان منتشر شده و از منابع تخصصی دربارهٔ گویش بدره به شمار می‌رود.
در پژوهش توزیع زبان‌های استان ایلام، گویش‌های کردی استان در دو مجموعهٔ عمدهٔ «ایلامی/فیلی» و «کلهری» بررسی شده‌اند. نویسندگان تأکید می‌کنند که این گونه‌ها در یک پیوستار زبانی قرار دارند و مرز میان گونه‌های مختلف همیشه کاملاً مشخص نیست.
لری هنی‌مینی
یکی از ویژگی‌های مهم حوزهٔ زبانی بدره، وجود گونه‌ای از لری با نام «هنی‌مینی» است. این گونه در ناحیهٔ هندمینی و پیرامون زرانگوش شناخته شده است. منابع زبان‌شناختی، لری شمالی را در پیوستاری زبانی میان کردی و دیگر گونه‌های ایرانی غربی قرار می‌دهند و به‌طور خاص به پیچیدگی مرز زبانی لری و لکی در استان ایلام اشاره کرده‌اند.
پژوهش توزیع زبان‌های ایلام نیز در سطح بخش، هندمینی را در حوزهٔ لری قرار داده است. با این حال، این طبقه‌بندی در سطح کلی بخش به معنای لری‌زبان بودن تمام روستاهای هندمینی نیست؛ برای نمونه، روستای گله‌دار در همین حوزه، دارای جمعیت لک‌زبان است.
لکی
لکی از زبان‌های ایرانی شمال‌غربی و از زبان‌های نزدیک به کردی جنوبی در ناحیهٔ زاگرس مرکزی است. در پژوهش‌های زبان‌شناختی، لکی به‌عنوان زبانی مرتبط با کردی و متمایز از لری بررسی شده است؛ هرچند در مناطق تماس، از جمله استان ایلام، مرز میان لکی و گونه‌های لری همیشه روشن نیست.
در شهرستان بدره، گله‌دار به‌عنوان یک روستای لک‌زبان شناخته می‌شود. زبان رایج در میان اهالی این روستا لکی است و از این نظر، گله‌دار یکی از نقاط مشخص حضور زبان لکی در شهرستان بدره به شمار می‌رود.
قرار گرفتن گله‌دار در حوزهٔ هندمینی با لری‌بودن غالب این حوزه منافاتی ندارد؛ زیرا تقسیم‌بندی‌های زبانی در سطح دهستان الزاماً با مرزهای زبانی روستاها منطبق نیست. در نتیجه، هندمینی را می‌توان حوزه‌ای عمدتاً لری دانست که در آن، در کنار گونهٔ هنی‌مینی، نقاطی با حضور زبان‌های دیگر از جمله لکی نیز وجود دارد.
پراکندگی زبانی روستاها
وضعیت روستاهای هندمینی و تنوع زبانی
روستاهای زرانگوش، تلخاب، زید، گله‌دار و آبادی‌های پیرامون هندمینی در ناحیه‌ای قرار دارند که از نظر زبان‌شناختی در مجاورت و تماس حوزه‌های لری و لکی قرار گرفته است. ازاین‌رو، زبان غالب در سطح دهستان الزاماً زبان غالب تمام روستاهای آن نیست.
پژوهش دانشگاهی توزیع زبان‌های استان ایلام، بخش هندمینی را در حوزهٔ لری قرار داده است. با این حال، گله‌دار در میان روستاهای این حوزه، وضعیت زبانی متفاوتی دارد و اهالی آن لک‌زبان هستند. بنابراین، طبقه‌بندی هندمینی به‌عنوان یک حوزهٔ عمدتاً لری نباید به‌صورت تعمیم‌یافته برای تمام روستاهای آن به کار رود.
وجود گله‌دار لک‌زبان در کنار روستاهای لری‌زبان هندمینی، نمونه‌ای از تنوع و پیوستگی زبانی در جنوب و شرق استان ایلام است؛ منطقه‌ای که در آن گونه‌های کردی، لکی و لری در مجاورت یکدیگر قرار گرفته‌اند و مرزهای زبانی در برخی نواحی تدریجی است.
جمع‌بندی زبانی
پوشاک
لباس این مردمان کردی است بالاتنه را با پیراهن یا کراس و لباس‌هایی که به آن‌ها قَوا می‌گفتند، می‌پوشاندند. و در پایین‌تنه شلواری گشاد که به آن شلوار جافی(کردی)می‌گویند می‌پوشند. بر سر کلاه نمدی می‌گذاشتند و بر روی آن دستمال می‌بستند که به آن لَچَک می‌گویند. از کفش‌های محلی دست دوز گیوه و ملکی برای پاپوش استفاده می‌کردند. کمربندهای محلی را دور کمر می‌پیچیدند.
اما زیبا و رنگارنگ زنان به این شرح است:
زنان پارچهٔ شلوارهای خود را با مهره‌های رنگارنگی تزئین می‌کردند که به آن پاینک می‌گویند. پابندهایی نیز از مهره‌های نسبتاً بزرگی از جنس روی درست می‌کردند که پالهله نام دارند. زنان پیراهنهای بلندی داشتند که بر روی آن کمرچین و کلنجه می‌پوشیدند، این دو به ترتیب به جای پالتو و کت بوده‌اند و آن‌ها را از مخمل با تزئیناتی خاص می‌دوختند. زنان سر خود را با کلاه‌های پارچه ای می‌پوشاندند که روی آن را با مهره‌های ریز رنگارنگ تزئین می‌کردند و بر روی آن سرون می‌بستند. سرون از سه نوع دسمال درست می‌شد که به آن‌ها کت، گلونی و تاکاری می‌گفتند. زنان خود را با گردنبندهای مهره ای بنام ملینک و دستبندهایی به نام دزینک، سکه‌های متصل شده به‌هم به نام بان‌سرون و گوشواره، خزمه و انگشتر زینت می‌دادند.
فرهنگ مردم
اهالی این منطقه آیین خاصی برای عروسی و عزا دارند. رسومی مانند دزورانی، درپردانه، پرسه، چمری، خون بس یا خون فصل و عیدمردگان از جمله این آیین‌ها است.
سرودن آوازهایی موسوم به هور و مور و مویه در منطقه بدره رایج است، آواز هور را در کوهستان و در زمان دلخوشی می‌خوانند و مور و مویه آوای غم‌انگیز است که در فراق عزیزان از دست رفته خوانده می‌شود.
ره آورد
شیرینی‌هایی چون برساق و حلوا ارده یا حلوا شکری، خوراک‌های محلی مانند آش کشکینه، آش کنگر، آش کلونک، آش پرشکه، آبگوشت دوگوله دودار، خورشت قلیه ترش، سغدو، چزنک رغو، پرتله، روغن و لبنیات محلی و داروهای گیاهی کوهی از ره آوردهای این منطقه می‌باشند.
جاذبه‌های تاریخی
تپه‌های لارت
تپه‌های لارت مربوط به دوره ساسانیان - دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان بدره، بخش مرکزی شهرستان بدره، روستای آبهر پایین واقع شده و این اثر در تاریخ ۲۴ شهریور ۱۳۱۰ با شمارهٔ ثبت ۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مجموعه آثار تنگه دربند
مجموعه آثار تنگه دربند مربوط به دوره ساسانیان - سده‌های اولیه دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان بدره، بخش هندمینی، دهستان آبچشمه، ۳ کیلومتری تنگه دربند واقع شده و این اثر در تاریخ ۲۷ بهمن ۱۳۸۷ با شمارهٔ ثبت ۲۴۶۱۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
جاذبه‌های طبیعی
از جمله مناطق دیدنی این شهر می‌توان به روستای کُلم، تنگه باستانی لارت، تنگه کافرین، تنگه رازیانه و آبشارهای دربند و رشته کوه کبیرکوه اشاره کرد که در فصل زمستان و تا اواخر بهار از برف پوشیده است.
ورزش
بدره دارای اماکن ورزشی زیر است:
باشگاه ورزشی شهید مرادحاصلی
سالن ورزشی خلیج فارس
سالن ورزشی اختصاصی کشتی
سالن ورزشی اختصاصی بدنسازی
استخر سرپوشیده زمزم
در این اماکن، ورزش‌هایی چون بدنسازی، تکواندو، رزمی، ژیمناستیک، فوتسال، کاراته، کشتی، والیبال، بسکتبال، دوومیدانی و شنا انجام می‌گیرد.