بندر گناوه

بندر گَناوه یا گِناوه شهری بندری در شمال استان بوشهر و مرکز شهرستان گناوه است. این شهر در کرانهٔ خلیج فارس و در شمال‌غرب بوشهر قرار دارد. گناوه از بنادر تاریخی ساحل شمالی خلیج فارس است و شهر تاریخیِ جنابه، که جغرافی‌نویسان سده‌های نخست اسلامی از آن یاد کرده‌اند، در نزدیکی شهر امروزی قرار داشته است.

بر پایهٔ سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۹۵، گناوه ۷۳٬۴۷۲ نفر جمعیت در ۱۹٬۹۷۷ خانوار داشته است.

نام

جغرافی‌نویسان و مورخان دورهٔ اسلامی نام این شهر را به صورت‌های گوناگون ثبت کرده‌اند. اصطخری، ابن حوقل، ابن رسته، بلاذری، مقدسی و مسعودی از صورت‌های «جَنّابا» یا «جَنّابه» استفاده کرده‌اند و در حدود العالم، فارسنامه ابن بلخی و نزههالقلوب صورت‌هایی مانند «گنافه» و «گنابه» آمده است.

ابن بلخی نام شهر را با «آب گنده» یا آب نامطبوع آن مرتبط دانسته است؛ این توضیح یکی از ریشه‌شناسی‌های تاریخی نام گناوه است و نه لزوماً ریشه‌شناسی زبان‌شناختی قطعی.

تاریخ

ویرانه‌های شهر تاریخی جنابه در نزدیکی گناوهٔ کنونی قرار دارند. این شهر در دورهٔ آغازین اسلامی از بنادر ناحیهٔ ارّجان بود و در منابع جغرافیایی اسلامی به‌کرات از آن یاد شده است.

بر پایهٔ گزارش بلاذری و ابن اثیر، گناوه در سال ۲۳ هجری/۶۴۴ میلادی به دست عثمان بن ابی‌العاص ثقفی بدون جنگ فتح شد. طبری نیز گزارش کرده است که در سدهٔ سوم هجری، مردم گناوه در کشتی‌سازی مهارت داشتند و در زمان خلافت معتمد عباسی برای موفق عباسی کشتی می‌ساختند.

در سدهٔ چهارم هجری/دهم میلادی، گناوه شهری بزرگ و آباد و یکی از مراکز مهم بازرگانی فارس بود. صید مروارید در آن رواج داشت و کارگاه‌های دولتی تولید پارچه‌های دیبا نیز در شهر فعالیت می‌کردند و محصولات آنها صادر می‌شد. بنادر جنابه، سینیز و مهروبان از مهم‌ترین راه‌های بازرگانی ناحیهٔ ارجان با هند، خاور دور و عراق بودند.

ابوسعید جنابی، بنیان‌گذار دولت قرمطیان در بحرین و احساء، از گناوه برخاسته بود. مقدسی در سال ۳۷۵ قمری/۹۸۵–۹۸۶ میلادی از بازارهای روشن و مسجد جامع واقع در مرکز شهر یاد کرده است.

زکریای قزوینی که در ۶۷۴ قمری/۱۲۷۵–۱۲۷۶ میلادی از گناوه دیدن کرد، آن را شهری کوچک در ساحل خلیج فارس توصیف کرده است. در دورهٔ محمدشاه قاجار بندر همچنان درآمد مالیاتی داشت، اما در روزگار ناصرالدین‌شاه بخش بزرگی از شهر تاریخی ویران شده بود.

حسن فسایی نیز در فارسنامه ناصری ویرانه‌های گستردهٔ گناوهٔ قدیم، چاه‌ها، بقایای ساختمان‌ها و آبراهی را که هنگام مد برای انتقال کالا از کشتی‌ها به شهر استفاده می‌شد، توصیف کرده است.

جغرافیا

گناوه در دشتی ساحلی در حدود ۲۹ درجه و ۳۵ دقیقهٔ عرض شمالی و ۵۰ درجه و ۳۱ دقیقهٔ طول شرقی قرار دارد. ارتفاع شهر حدود هشت متر از سطح دریاست. شهر در شمال‌غرب بوشهر و بر مسیر ارتباطی بنادر شمالی استان بوشهر با مرکز استان قرار گرفته است.

رودخانهٔ دره‌گپ که از ارتفاعات جنوب گچساران سرچشمه می‌گیرد، از شمال‌شرق و شرق گناوه عبور کرده و به خلیج فارس می‌ریزد.

آب‌وهوا

آب‌وهوای گناوه گرم و مرطوب و متأثر از مجاورت خلیج فارس است. بر پایهٔ داده‌های اقلیمی نقل‌شده در ایرانیکا، میانگین بیشینهٔ دما حدود ۳۶ درجهٔ سانتی‌گراد، میانگین کمینه حدود ۱۱ درجه و میانگین بارندگی سالانه حدود ۱۵۰ میلی‌متر بوده است.

مردم

جمعیت

بر پایهٔ سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۹۵، جمعیت بندر گناوه ۷۳٬۴۷۲ نفر در ۱۹٬۹۷۷ خانوار بوده است.

زبان و پیشینهٔ قومی

منابع دربارهٔ طبقه‌بندی دقیق گویش مردم گناوه یکسان نیستند. در برخی منابع رسمی، گناوه در ناحیهٔ لری‌گوی شمال استان بوشهر قرار گرفته است. درگاه رسمی استانداری بوشهر، مردم شهرستان‌های شمالی استان، از جمله گناوه، دیلم و دشتستان را عمدتاً گویشور لری معرفی کرده است.

اداره‌کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان بوشهر نیز در معرفی گناوه، گویش رایج در شهر را «فارسی با لهجهٔ محلی (بندری یا جنوبی)» توصیف کرده و آن را آمیخته‌ای از گویش‌های لری و برخی عناصر دیگر دانسته است.

در یک منبع رسمی دیگر وابسته به اداره‌کل ارتباطات و فناوری اطلاعات استان بوشهر نیز گویش مناطق شمالی استان، از جمله نواحی پیرامون گناوه، در پیوند با لری توصیف شده است.

از نظر پیشینهٔ قومی، دانشنامه جهان اسلام، حیات‌داوودی‌ها را از طوایف لر معرفی می‌کند که در ناحیهٔ تاریخی حیات‌داوود، شامل بخش‌هایی از گناوه و پیرامون آن، سکونت داشته‌اند. این منبع زبان آنان را فارسی با گویش لری توصیف کرده و به نقل از منابع دورهٔ قاجار، جمعیت ناحیه را عمدتاً لر و لری‌زبان در کنار گروه‌هایی از عرب‌ها و سادات، دانسته است.

بنابراین، در توصیف زبان مردم گناوه می‌توان از دو سنت نام‌گذاری سخن گفت: برخی منابع آن را گونه‌ای از لری یا گویشی لری‌گرا می‌دانند و برخی دیگر آن را فارسی محلیِ آمیخته با لری توصیف می‌کنند. از آنجا که آمار رسمی جدیدی دربارهٔ زبان مادری یا وابستگی قومی جمعیت شهر منتشر نشده است، تعیین درصد دقیق گویشوران هر گروه ممکن نیست.

از نظر تاریخی:

دانشنامه جهان اسلام، حیات‌داوودی‌ها را «خاندان یا طایفه‌ای از لرها» معرفی می‌کند که در ناحیهٔ تاریخی حیات‌داوود در شمال استان بوشهر زندگی می‌کرده‌اند. این منبع زبان آنان را «فارسی با گویش لری» توصیف می‌کند و به نقل از جان گوردون لوریمر می‌نویسد که جمعیت ناحیهٔ حیات‌داوود عمدتاً از لرها تشکیل می‌شد و در کنار آنان گروه‌هایی از عرب‌ها و سادات نیز زندگی می‌کردند. در گزارش لوئیس پلی از میانهٔ سدهٔ نوزدهم نیز ۱۵۰ خانوار از حیات‌داوودی‌ها در گناوه ثبت شده است.

یک گزارش تاریخی بریتانیایی دربارهٔ ناحیهٔ حیات‌داوود نیز جمعیت آن را عمدتاً لرهای برخاسته از ناحیهٔ بهبهان معرفی می‌کند و در کنار آنان از آمیزش عربی و سکونت سادات یاد می‌کند؛ همان گزارش فارسی را زبان عمومی ناحیه دانسته است.

در مقابل، مدخل «گناوه» در دانشنامه ایرانیکا، با استناد به فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور منتشرشده در سال ۱۳۶۵، از عرب‌های شیعهٔ بنی‌اسد در شهرستان گناوه یاد کرده است. از این رو، نسبت دادن یک هویت قومی واحد به همهٔ جمعیت شهر و شهرستان در همهٔ دوره‌ها دقیق نیست.

دربارهٔ نام‌گذاری گویش محلی نیز کاربرد منابع متفاوت است. دانشنامه جهان اسلام برای حیات‌داوودی‌ها از «فارسی با گویش لری» سخن می‌گوید و در همان مدخل، به نقل از لوریمر، گویش آنان «لری» خوانده شده است. در پژوهش‌های محلی نیز اصطلاح «گویش گناوه‌ای» به کار می‌رود.

در طبقه‌بندی زبان‌شناختی، گویش‌های لری همراه با فارسی در شاخهٔ جنوب‌غربی زبان‌های ایرانی غربی قرار می‌گیرند و به چند گروه، از جمله لری شمالی و لری جنوبی، تقسیم می‌شوند.

اقتصاد

اقتصاد گناوه از دیرباز با دریا و فعالیت‌های بندری پیوند داشته است. منابع تاریخی از کشتی‌سازی، صید مروارید و تجارت دریایی در گناوهٔ دورهٔ اسلامی یاد کرده‌اند.

در دورهٔ معاصر، تجارت، حمل‌ونقل دریایی، صید ماهی و میگو و خدمات وابسته به بازار و گردشگری از فعالیت‌های مهم اقتصادی شهر به‌شمار می‌روند. کشاورزی در نواحی پیرامون شهر عمدتاً شامل نخلداری و کشت گندم و جو است؛ خرما از محصولات سنتی منطقه بوده است.

بازارهای گناوه، به‌ویژه در تعطیلات نوروزی، از عوامل جذب مسافر به این شهر هستند.

گردشگری

ساحل ماسه‌ای گناوه و بازارهای تجاری شهر از مهم‌ترین مقاصد گردشگری آن به‌شمار می‌آیند. حضور گردشگران در تعطیلات نوروزی سبب افزایش چشمگیر جمعیت موقت شهر می‌شود و فشار بیشتری بر خدمات شهری و اقامتی وارد می‌کند.

زیرساخت شهری و محیط زیست

سامانهٔ فاضلاب گناوه از مسائل زیرساختی دیرپای شهر بوده است. اجرای طرح فاضلاب برای چند سال متوقف شده بود و در سال ۱۴۰۱ دوباره فعال شد. گزارش‌هایی نیز دربارهٔ آلودگی خور گناوه بر اثر ورود فاضلاب و پسماند منتشر شده است.

افزایش جمعیت موقت شهر در فصل گردشگری نیز کمبود پارکینگ، اقامتگاه، سرویس‌های بهداشتی و برخی دیگر از خدمات شهری را برجسته کرده است.

افراد سرشناس

ابوسعید جنابی، بنیان‌گذار دولت قرمطیان بحرین و احساء

ایرج شمسی‌زاده، شاعر

حسین جلال‌پور، شاعر و پژوهشگر

اسماعیل تبادار، سیاستمدار

سجاد نیک‌پرست، ورزشکار پارالمپیکی

امیر طهمورثی

فتح‌الله‌خان حیات‌داوودی

مراکز درمانی

بیمارستان سوانح سوختگی گناوه

بیمارستان امیرالمؤمنین گناوه

ورزش

باشگاه فوتبال امید گناوه