تفرش

تَفرِش یکی از شهرهای استان مرکزی و مرکز شهرستان تفرش است. این شهر در حدود ۹۰ کیلومتری شمال‌شرقی شهر اراک و در ناحیه‌ای مرتفع قرار دارد که توسط کوههای نسبتا مرتفع دربر گرفته شده است. تفرش به سبب موقعیت کوهستانی و قرارگیری در میان رشته‌کوه‌ها دارای آب‌وهوایی معتدل تا سرد و چشم‌اندازهای طبیعی ویژه است.

پیشینهٔ سکونت در این منطقه به دوره‌های پیش از اسلام می‌رسد و در منابع تاریخی نام‌های متفاوتی برای آن ذکر شده‌است؛ با این حال ریشه‌شناسی این نام‌ها همچنان موضوع بررسی پژوهشگران است. شهر تفرش دارای محله‌های مختلف از جمله فم، طرخوران، خلچان، کهریز و تپه قلعه بوده و از جاذبه‌های گردشگری مهم استان مرکزی بشمار می‌رود.

نام

دربارهٔ ریشهٔ نام «تفرش» دیدگاه‌های گوناگونی مطرح شده‌است.

نویسندگان کتاب تاریخ اراک معتقدند که واژه تفرش به صور مختلفه مانند تبرش، تپرش، طبرش، طبرس و تبرس ضبط شده و دیده شده که محققا بعضی محرف و بعضی معربند

در کتاب البلدان تألیف احمد بن ابی یعقوب، معروف به یعقوبی (متوفای ۲۸۴ هجری قمری) رستاق طیرس را از توابع قم ذکر کرده است.

شکل معرب شده نام این شهر در کتاب تاریخ قم که در قرن چهارم هجری قمری به زبان عربی نوشته شده است، به شکل طبرش ثبت شده است.

مهرالزمان نوبان بدون اشاره به منبع تاریخی یا زبان‌شناختی مشخص، صورت گَبْرِش را به‌عنوان ریشهٔ احتمالی نام تفرش پیشنهاد کرده و این نظر را با حضور جوامع زرتشتی در جلگه‌های اطراف تفسیر کرده‌است. این دیدگاه در منابع معتبرتر تاریخ محلی یا پژوهش‌های زبان‌شناختی تأیید نشده‌است.

احمد بهمنیار در تصحیح و تعلیقات خود در کتاب تاریخ بیهق پس از بیان روش نسبت به مرکب مزجی (بعلی برای نسبت به بعلبک) و این که طبری صورت صحیح نسبت به طبرستان است، و نیز با رد نظر معدود علمای متاخر که طبرس را همان مازندران پنداشته اند (از جمله مولف روضات) و تاکید بر صحت نظر علمای متقدم نوشته است: بالجمه به حکم ادله و قرائنی که یاد شد طبرسی به فتح اول و ثانی و برای نسبت به طبرستان وضع نشده و اصل آن در وضع به فتح اول و ثالث و سکون ثانی و برای نسبت به طبرس بر وزن تغلب بوده و طبرس چنانجه خواهد آمد به معنی تفرش است.... طبرس بر وزن و معنی تفرش و نسبت او طبرسی بر وزن جعفری بوده

نام تفرش در منابع گوناگون به صورت طَبْرَس، تبرس، تبرش، تپرش نیز ذکر شده‌است.

روستای طبرتو واقع در شصت کیلومتری جنوب غرب تفرش است، که نقل شده محل فوت سعد بن ابوبکر می‌باشد و نمی‌بایست با تفرش اشتباه گرفته شود.

گیتاشناسی

اقلیم

شهر تفرش دارای اقلیم نیمه خشک بر مبنای روش دومارتن و نیمه خشک و سرد بر مبنای روش آمبرژه است.

متوسط بارندگی بلندمدت سالانه تفرش حدود ۳۰۳ تا ۳۱۴ میلی‌متر می‌باشد. بیشترین بارندگی سالانه در سال زراعی ۱۳۷۱–۱۳۷۰ با مقدار ۴۶۴ میلی‌متر و کمترین آن در سال زراعی ۱۳۷۶–۱۳۷۵ با ۱۹۴ میلی‌متر ثبت و گزارش شده است. بیشترین بارندگی سالانه در فصل بهار، به ویژه در ماه‌های مارس و آوریل (حدوداً اسفند تا اردیبهشت) رخ می‌دهد.

متوسط سالیانه دمای شهر تفرش ۱۳٫۴ درجه سانتی‌گراد می‌باشد. مردادماه (ژوئیه) با میانگین ۲۶٫۶ درجه سانتی‌گراد گرم‌ترین ماه و بهمن‌ماه (فوریه) با میانگین ۰٫۹ درجه سانتی‌گراد سردترین ماه سال است.

میانگین سالانه رطوبت شهر تفرش ۴۶٪ می‌باشد. دی‌ماه با میانگین ۶۵٪ مرطوب‌ترین ماه و ماه‌های تیر و مرداد با میانگین ۲۸٪ خشک‌ترین ماه‌های سال هستند.

میانگین تبخیر سالانه ۱۹۸۲٫۲ میلی‌متر است و بیشترین تبخیر ماهانه به میزان ۴۰۹٫۲ میلی‌متر در ماه مرداد (اوت) رخ می‌دهد. طول دورهٔ خشکی تفرش ۱۵۰ روز، از اوایل خرداد تا اوایل آبان است.

باد غالب تفرش غربی (۲۷۰ درجه) می‌باشد و بیشترین سرعت باد وزیده شده به میزان ۹۰ کیلومتر در ساعت در بهمن‌ماه سال ۱۳۸۲ گزارش شده‌است.

تأمین آب

شبکه آبیاری و هدایت آب، از دیرباز در این شهر به صورت قنات و آب انبار بوده و ویرآب‌های متعددی با توانایی مهندسی بالا، جهت مصارف آشامیدنی یا کشاورزی ساخته شده‌است.

در سال ۱۳۸۵ خورشیدی شهر تفرش ۵۰۵۰ فقره انشعاب آب و ۳۸۰۰ فقره انشعاب فاضلاب، یک باب تصفیه‌خانه فاضلاب با ظرفیت تصفیه ۲۰ لیتر در ثانیه داشت.

حفر و استفاده از قنات برای تأمین آب شرب و کشاورزی از هنرهای منحصربه‌فرد ایرانیان از صدها سال گذشته می‌باشد که در جای جای این سرزمین پهناور وجود یک قنات موجب آبادانی و رونق کشاورزی آن منطقه می‌باشد تفرش هم از این قاعده مستثنا نبوده و وجود ده‌ها قنات کوچک و بزرگ از صدها سال پیش خود یکی از دلایل سرسبزی وزیبایی این دیار می‌باشد در اینجا به معرفی قناتهای معروف تفرش می‌پردازیم:

قنات بزرگ ششناو با آبدهی دایمی مربوط به دوره سلجوقیان که مظهر آن در داخل مسجد تاریخی ششناو می‌باشد قنات کنار برکه از ابتدای بهار تا اوایل تابستان سرسبزی و طراوت خاصی به منطقه زیبای کناربر می‌بخشد.

قنات استریه به موازات قنات کناربر در آنسوی رودخانه کناربر در کوهپایه کوه ورمنار به صورت فصلی جاری می‌باشد قنات جمال آباد به صورت دایمی در منطقه جمال آباد سهم عمده‌ای در آبیاری زمین‌های کشاورزی آنجا دارد.

قنات خرزنو در بالای پارک حکیم نظامی ضمن مصارف کشاورزی با داشتن چشم‌اندازهای زیبا در تمام فصول سال گردشگران زیادی از مناظر و آب قنات استفاده می‌کنند.

قنات کهریز کریان در۲۵کیلومتری غرب تفرش درتمامی ایام سال مسافران زیادی از چشمه و مناظر بسیار زیبای اطراف آن بهره‌مند می‌شوند.

قنات آسیابه در کنار رودخانه آسیابه قرار دارد و بخش بزرگی از زمین‌های کشاورزی منطقه را تحت پوشش جهت آبیاری قرار می‌دهد.

رودهای مهم این شهر آب کمر، فرمهین و قَره چای هستند.

کوه‌ها

شهرستان تفرش منطقه ای کوهستانی و محصور بین کوههای مرتفع است. از شمال به کوههای قندیز، زنگاور، محرق کان و مرق محدود است که کلا ارتفاعات بند ساوه نامیده می‌شوند. در شرق این منطقه کوه گوجه گل و سلمستان و در غرب آن کوه گون قرمز و نماور قرار دارند. جنوب شهرستان تفرش به دشت شمالی شهرستان اراک محدود می‌شود که کوههای میشی، دو هزاران و کلاه در این قسمت قرار دارند.

ولی کوه‌های اطراف شهر تفرش عبارتند از:

تاریخچه

دوران باستان تا پایان ساسانیان

محدودهٔ کنونی تفرش در روزگار باستان جزو متصرفات هخامنشیان، مادها و اشکانیان بوده‌است. از دورهٔ ساسانیان گورهای حوض‌گونهٔ زرتشتیان و برخی دژها بر جای مانده‌است.

حسن قمی در کتاب تاریخ قم به نقل از ابن مقفع بنای ضیعت‌های (آب و زمین و مانند آن و زمین سیر حاصل و بسیار برآمد از غله و جز آن) تفرش را به «طبرش بن همدان» نسبت داده‌است. که چنین شخصی در تاریخ به‌عنوان فرد شناخته‌شده و دارای زندگی مستند یافت نشده است.

در کتابی که پس از شکست فیروز پسر کسری به قتیبه بن مسلم و فتح خراسان، نزد دختر فیروز به نام شاه آفرید (شاهفرند)، که به همسری حجاج بن یوسف درآورده شد بود، یافت شد اینگونه آمده است که قباد پسر پیروز سرزمین‌های تحت فرمان خود را از نظر آب و خاک ارزیابی نمود تا در مکان مناسبی شهری برای خود بنا کند که در آن مستقر شود. او در سیزده مکان، دلپذیرترین مکان‌ها را بدین شرح یافت: مدائن، سوس، جندیسابور، تستر، سابور، اصبهان، ری، بلخ، سمرقند، باورد، روذراور، ماسبندان، مهرجانقذق و تل ماسیر. سپس از منظر معیارهای دیگر مناطق دیگری را بررسی و مقایسه نمود و در نهایت برای استقرار خود قرمیسین را بنا نمود. حسن بن محمد قمی پس از ذکر این کتاب، تل ماسیر را به صورت تلِّ مآستر یاد نموده و گفته است که آن پشته‌ای مشرف بر تفرش است.

فتوحات اسلامی تا پایان قرون اولیه

در دورهٔ خلافت عمر بن خطاب و هم‌زمان با فتح اصفهان، کاشان و قم، شهر تفرش نیز توسط «مالک بن عام اشعری» فتح شد. در منابع جغرافیایی اسلامی پس از آن، این شهر جزو ولایت کوهستان یا جبال آمده‌است. با این‌همه، حضور شمار زیادی از زرتشتیان در تفرش تا سالیان دراز ادامه داشته‌است.

برج خاموشی کشف‌شده در تپهٔ قلعه‌خلچان تفرش برای شناخت آیین‌های تدفین زردشتیان در سده‌های میانهٔ اسلامی اهمیت دارد. تپهٔ قلعه‌خلچان، که در منابع محلی «قلعه‌گنبدسرا» نیز نامیده شده، در محدودهٔ شهر تفرش قرار دارد. ویژگی مهم این بنا مسقف‌بودن آن است. این خصوصیت آن را از برج‌های خاموشی متأخر یزد، کرمان و ری متمایز و به برج خاموشی بندیان درگز، متعلق به دورهٔ ساسانی، نزدیک می‌کند. بررسی‌های این بنا نشان داده است که برج‌های خاموشی مسقف، برخلاف تصور رایج، تنها به دورهٔ ساسانی محدود نبوده‌اند و این الگوی خاک‌سپاری دست‌کم تا سده‌های میانهٔ اسلامی ادامه داشته است. برج قلعه‌خلچان شاهدی باستان‌شناختی بر ادامهٔ حضور جوامع زردشتی در ناحیهٔ تفرش و استمرار بخشی از سنت‌های تدفینی ساسانی در دورهٔ اسلامی است.

در زمان حجاج بن یوسف ثقفی، گروهی از اشعریان به‌سبب فشار و آزار به ایران مهاجرت کرده و در قم ساکن شدند. در سده دوم، تفرش یکی از رستاق‌های قم بود. در دوران هارون‌الرشید، «سلمه بن سلمه همدانی» بخش بیابانی پایین‌دست رستاق تفرش و مزارع آن را به مهاجران عرب اشعری واگذار کرد.

در سده سوم نیز یعقوبی تفرش را یکی از رستاق‌های قم ضبط کرده‌است. پس از درگذشت فاطمه معصومه در سال ۲۰۱ هجری، تشیع از قم به نواحی پیرامون، از جمله تفرش، گسترش یافت. راوندی در قرن ششم، تفرش، آوه، قم و کاشان را از شهرهای رافضی‌نشین معرفی کرده‌است.

سلجوقیان تا ایلخانان

در دورهٔ سلجوقیان، نام تفرش به صورت «طبرس» رواج یافت و برخی بزرگان و ادیبان خود را به آن منسوب کردند. رواج کنیهٔ «طبرسی» در میان رجال شیعه و کاربرد آن در آثار امامیه نشان‌دهندهٔ نفوذ و گسترش دیرین تشیع در این ناحیه است. پس از درگذشت فاطمه معصومه در قم و تبدیل شدن این شهر به یکی از مراکز مهم تشیع، مذهب شیعه به تفرش نیز راه یافت؛

در قرن هشتم، حمدالله مستوفی تفرش را ولایتی با سیزده روستا، هوای معتدل، غله و میوهٔ فراوان و شش هزار دینار حقوق دیوانی معرفی کرده‌است. وی فم و طرخوران را از روستاهای بزرگ آن دانسته و تفرش را شهری شیعه‌نشین توصیف کرده‌است.

خوارزمشاهیان

در دورهٔ خوارزمشاهیان، تفرش دهستانی در قلمرو عراق عجم (اراک) بود و در فاصلهٔ سال‌های ۷۴۰ تا ۸۳۸ در شمار متصرفات آل جلایر قرار داشت. از مغولان و تیموریان اثری مشخص در تفرش دیده نمی‌شود.

صفویه

در آغاز دورهٔ صفویه، تفرش از شکارگاه‌های سلطنتی شاهان صفوی بود. در زمان شاه عباس اول گروهی از سادات تفرش به دربار صفوی راه یافتند.

این شاخه از سادات که به سبب در اختیار داشتن مهر امام سجاد به «میرمهردار» شهرت داشتند، تا اواخر دورهٔ صفویه و زمان شاه سلطان حسین منصب مُهرداری را حفظ کردند.

در روزگار صفویان، به‌ویژه در زمان شاه عباس بزرگ، تفرش رو به آبادانی نهاد و مردم آن در دستگاه حکومت نفوذ یافتند.

در آغاز قرن یازدهم، امین احمد رازی تفرش را ولایتی در اقلیم چهارم با آب‌وهوای معتدل و میوه‌های خوب معرفی کرده و از وجود چشمه‌ها و قنات‌ها سخن گفته‌است. او همچنین از غار «گاوخور» یاد کرده‌است.

تفرش در دورهٔ شاه اسماعیل اول نیز شکارگاهی مطلوب بوده‌است. در زمان شاه عباس اول، این شهر رونق یافت و بزرگان آن به دربار راه یافته‌اند.

افشاریه و زندیه

در زمان افشاریان، تفرش تا سال ۱۲۱۸ جزو متصرفات آنان بود. در دورهٔ زندیان نیز تفرش در محدودهٔ متصرفات تختگاه شیراز قرار داشت. در این دوره مکتب‌خانه‌های متعددی در تفرش ایجاد شد و نوجوانان در آن‌جا به آموزش مقدمات فارسی و قرائت قرآن می‌پرداختند.

قاجاریه

در دورهٔ قاجاریه، مردانی از تفرش در سیاست ایران نقش یافتند و برخی حتی جان خود را در این راه نثار کردند. توجه پادشاهان قاجار به منطقه سبب شد روحانیان و علمای تفرش، به‌ویژه سادات بنی‌فاطمه، در دستگاه حکومت رشد کرده و به مناصب مهم برسند. از ویژگی‌های این دوره، گسترش مکتب‌خانه‌ها و افزایش شمار میرزاها در تفرش، آشتیان و فراهان است. جامعهٔ تفرش در دورهٔ قاجار جامعه‌ای دهقانی اما غیرمنجمد بوده‌است. بسیاری از اهالی نیز به‌سبب سواد و خوش‌خطی به منصب‌های دیوانی و منشی‌گری گماشته می‌شدند.

در دورهٔ ناصرالدین‌شاه قاجار، تفرش «ییلاق ممتاز عراق (اراک)» توصیف شده و گفته شده‌است که خشکبار آن به خارج از کشور صادر می‌شده‌است. وی اهالی آن را خوش‌سیما و دارای ذوق، هنر و دانش معرفی کرده‌است.

اعتمادالسلطنه نیز در همین دوره به شکارگاهی پُر ارغالی و کبک در حوالی تفرش، قلعه‌ای در خرازان، قناتی قدیمی در طرخوران به نام «خرزنویه» و امامزاده‌ای به نام «احمد بن موسی» اشاره کرده‌است.

مردم‌شناسی

جمعیت

شهر تفرش، مرکز شهرستان. در ارتفاع حدود ۱٬۸۷۸ متری، در ۸۵ کیلومتری شمال شرقی شهر اراک قرار دارد.

اهالی روستانشین تفرش عمدتاً به زراعت، باغداری، دامداری و صنایع دستی اشتغال دارند. محصول مهم این شهرستان، گندم و جو و حبوبات است. بادام و گردو و سیب و انگور و گلابیِ آنجا صادر می‌شود. قالی و قالیچه و گلیم از محصولات صنایع دستی آنجاست. فرش‌های تفرش ارزش صادراتی دارند و مهم‌ترین بازار فروش آن‌ها در ایران، شهرهای همدان و تهران و در خارج از ایران کشور آلمان است (فرهنگ جغرافیائی آبادیها، ج ۴۸، ص ۴۲).

اهالی تفرش اکثریت مردمان فارس زبان هستند و جمعیت برخی روستاها به ترکی سخن می‌گویند. براساس سرشماری مرکز آمار ایران در سال ۱۳۹۵، جمعیت شهر تفرش ۱۶٬۴۹۳ نفر، متشکل از ۸٬۲۲۶ مرد و ۸٬۲۶۷ زن در قالب ۵٬۲۳۲ خانوار و جمعیت کل این شهرستان ۲۴٬۹۱۳ تن بوده‌است.

زبان

زبان مردم تفرش فارسی است. زبان رایج در این منطقه در گذشته‌ها گونه‌ای از زبان تاتی بوده، که هنوز در برخی از روستاهای اطراف صحبت می‌کنند. همچنین زبان ترکی نیز در برخی روستاهای اطراف تفرش و در یکی از روستاها ترکی خلجی صحبت می‌شود.

دین و مذهب

دین تفرشیان در دوره باستان زرتشتی بوده. پذیرش اسلام در منطقه تفرش از اواخر قرن سوم آغاز شد. این پذیرش بیشتر در جریان تبادل فرهنگی صورت گرفت و از ان زمان تفرش به یکی از پایگاه‌های پیروان آیین شیعه و اهل باطن اسماعیلیان درآمد.

در کتاب زینت المجالس نوشته محمد مجدالدین حسینی متخلص به مجدی در سال (۱۰۰۴ ق) آمده است که مذهب اهالی تفرش از قدیم الایام شیعه دوازده امامی بوده است.

در کتاب مرآت البلدان به نقل از نسخه خود از کتاب هفت اقلیم، نوشته امین احمد رازی نوشته سال ۱۰۰۲ ه.ق، آمده است که اهالی تفرش شافعی مذهب اند. اگرچه در نسخ امروزی هفت اقلیم این مطلب موجود نیست.

مشاهیر

مشاهیر متولد شهر تفرش به ترتیب تاریخ فوت از این قرار می‌باشند:

قرن ۵ هجری شمسی

قرن ۶ هجری

احمد بن علی بن ابی‌طالب طَبرِسی معروف به شیخ ابومنصور طَبرِسی

قرن ۱۰ هجری شمسی

امیر قدسی، شاعر

میر عبدالغنی، شاعر

مولانا وجهی، شاعر

ملامراد تفرشی

قرن ۱۱ هجری شمسی

قرن ۱۲ هجری شمسی

قرن ۱۳ هجری شمسی

قرن ۱۴ هجری شمسی

اقتصاد

بازار خرید

در بازار قدیم ترخوران و تفرش و آشتیان پیشه‌هایی مانند عطاری، دوافروشی، قماش فروشی، مسگری، صحافی، دوزندگی و غیره رواج داشت که این پیشه‌وران علاوه بر کالاهای خود، کتاب هم به فروش می‌رساندند.

از پیشگامان کتاب‌فروشی در شهر می‌توان میرزا محمدعلی پسر احمد آشتیانی (زنده به سال ۱۳۱۱ خورشیدی) (از صحافان شهر)، کربلایی محمود بازرجانی در محلهٔ فَم، و مشهدی محمدحسین جعفری در بازار ترخوران تفرش را نام برد

با گذر زمان دکان‌های دوگانه‌فروش بیشتر به شکل کتاب‌فروشی درآمدند و در آن‌ها علاوه بر کتاب نشریاتی مانند حبل‌المتین، صور اسرافیل، فرنگستان، ملت، وقایع اتفاقیه به مشتریان عرضه می‌شد.

آموزش

شهر تفرش دارای سه مرکز آموزش عالی شامل دانشگاه تفرش، دانشگاه پیام‌نور مرکز تفرش و دانشگاه آزاد اسلامی واحد تفرش است.

دانشگاه تفرش در سال ۱۳۷۰ تأسیس شد و در سال‌های آغاز فعالیت به‌عنوان مجتمع آموزش عالی زیر نظر دانشگاه صنعتی امیرکبیر اداره می‌شد.

دانشگاه پیام‌نور مرکز تفرش یکی از مراکز آموزشی پیام‌نور در استان مرکزی است.

دانشگاه آزاد اسلامی واحد تفرش نیز به‌عنوان یکی از واحدهای دانشگاه آزاد اسلامی در این شهرستان فعالیت می‌کند.

کتابخانه عمومی شهرستان تفرش زیرمجموعه نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور است و در خیابان آیت‌الله سعیدی قرار دارد.

برخی منابع محلی از وجود مدرسه‌ای قدیمی در محلهٔ فَم تفرش با نام «ضیاییه» یاد کرده‌اند، اما هیچ منبع معتبر رسمی یا پژوهشی این موضوع را تأیید نکرده‌است.

گردشگری

اکوتوریسم

ماقبل تاریخ

تاریخ پیش از اسلام

تاریخ پس از اسلام

صنایع دستی

گالری تصاویر