تویسرکان

تویسِرکان، چهارمین شهر بزرگ استان همدان در ایران و مرکز شهرستان تویسرکان است و بر اساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن (۱۳۹۵)، جمعیت آن ۵۵٬۷۰۸ نفر است؛ در منابع کهن همچون معجم‌البلدان یاقوت حموی و نزههالقلوب، نام تویسرکان به صورت «رودلاور» یا رودآور نوشته شده است. تویسرکان در جنوب کوه الوند و شهر همدان واقع شده است و از شمال به دره مرادبیگ، از شمال غرب به شهرستان اسدآباد، از شرق به شهرستان ملایر، از جنوب به شهرستان نهاوند، و از غرب به شهرستان کنگاور در استان کرمانشاه محدود می‌شود.

این شهر به‌خاطر تعدد و بزرگی درختان گردو بسیار معروف است. تویسرکان بعد از شهرهای همدان، ملایر و نهاوند چهارمین شهر بزرگ استان به حساب می‌آید. اقلیم تویسرکان معتدل کوهستانی است. تویسرکان بر روی ویرانه‌های شهر قدیمی رودآور (رودآورد) و اوراکوهان که بر اثر حمله مغول و زمین‌لرزهٔ پس از آن ویران شده، ساخته شده است. در واقع رودلاور از سه قصبهٔ «توی»، «سرکان» و «شکان» تشکیل شده بود. پس از ویرانی رودآور، شکان نیز بر اثر زمین‌لرزه از بین رفت و تویسرکان فعلی از ادغام توی و سرکان، به وجود آمده است.

نام شهر

نام تویسرکان از دو بخش توی و سرکان تشکیل شده است. در برخی نواحی ایران محل‌هایی به نام توی هست، برای این‌که اشتباهی رخ ندهد در هر جا چنین محلی باشد به‌نام نزدیک‌ترین محل به آن خوانده می‌شود و این توی چون در یک فرسنگی سرکان است به تویسرکان مشهور است. توی و سرکان در اصل نام دو قریه بوده‌اند. توی همان تویسرکان امروزی است و سرکان نام شهری در ۷ کیلومتری تویسرکان امروزی است. قریهٔ سومی نیز در گذشته وجود داشته است با نام شکان، که بر اثر زلزله از بین رفته است.

جغرافی‌دانان سده سوم و چهارم هجری غالباً تویسرکان را (توی رودلاور) و (توی همدان) نوشته‌اند و این توی احتمالاً با زبان قومی که پیش از مادها در این سرزمین می‌زیسته‌اند، مرتبط است.

همچنین در کتاب تاریخ ماد تألیف دیاکونوف، به ترجمه کریم کشاورز اسم شهر تویسرکان را در دوره مادها تازاکی یا بیت تازاکی نامیده‌اند به معنی دارای چشمه آب گرم.

در بسیاری از زبان‌های ایرانی کلمه «سر» به معنی بزرگ و مهتر است و «گان» در زبان پهلوی به معنی جا و مکان آباد است و قبل از استیلاء اعراب نام بسیاری از شهرها و قصبات ایران به گان ختم می‌شد.

به این ترتیب سرکان ممکن است به معنای محلی باشد که بزرگان و خان‌ها در آن سکونت دارند و در واقع تویسرکان محل سکونت ییلاقی بزرگان شهر رودآور بوده است. سرکان شهر ییلاقی در فاصله هشت کیلومتری شمال غرب تویسرکان است؛ و تویسرکان شهری تاریخی و باستانی و مرکز شهرستان است.

همچنین حکیم خاقانی در کتاب تحفه العراقین گفته:

«زان است که مرز رودرآور؛ نعمت کده ایست شادی آور»

به هر روی، این شهر پس از حمله مغول و استیلای آنان بر این سرزمین از میان رفته و جای آن را «تویسرکان» با فاصله ای اندک از شهر قدیم گرفته است.

تاریخچهٔ شهرداری تویسرکان

با بررسی و شواهد و اسنادی که به‌دست آمده است می‌توان گفت یقیناً بلدیه تویسرکان حداقل پیش از سال ۱۳۱۰ هجری شمسی دارای سابقه تأسیس و خدمت به همشهریان بوده است که ابلاغیه شماره ۲۶۷۱ مورخ ۱۳۱۰/۴/۱ وزارت داخله (وزارت کشور) مبنی بر انتصاب اسفندیارخان هرمزی به سمت نویسنده و محاسب بلدیه تویسرکان که معادل مسئول امور مالی فعلی است، معتبرترین سند موجود در این رابطه است.

تاریخ

هرچند که نام تویسرکان در منابع سده‌های نخستین هجری به چشم نمی‌خورد، اما به ناحیه و شهری به نام «رودآور» اشاره شده که در محل یا مجاور تویسرکان امروزی واقع بوده است. حمدالله مستوفی در سدهٔ ۸ ق توی و سرکان را به همراه مشکان از توابع رودراور دانسته است. از دوره صفویه به بعد نام تویسرکان در منابع تاریخی به چشم می‌خورد. زین‌العابدین شیروانی از مؤلفان اوایل دورهٔ قاجار، تویسرکان را قصبه‌ای آباد، با ۱۰۰ پاره دیه که اهالی آنجا همه شیعه بوده‌اند، معرفی کرده. اعتمادالسلطنه مؤلف اواسط دورهٔ قاجاریه، به حدود ۳۰ خانوار یهودی که در قریهٔ سرکان اقامت داشتند، اشاره نموده است.

تاریخچهٔ تأسیس شهرستان تویسرکان

تویسرکان از نواحی تاریخی ولایت ثلاث بود که در دورهٔ قاجاریه، در کنار ملایر و نهاوند، یکی از نواحی این ولایت به‌شمار می‌رفت. با اجرای نظام جدید تقسیمات کشوری در دورهٔ پهلوی، ساختار اداری منطقه تغییر کرد و در قانون تقسیمات کشوری مصوب ۱۶ آبان ۱۳۱۶، تویسرکان در شمار بخش‌های تابع شهرستان ملایر در استان پنجم قرار گرفت. که بعدها تویسرکان و نهاوند از شهرستان ملایر جدا و به شهرستان مستقل تبدیل شدند.

ولایت ثلاث

ولایت ثلاث یکی از ولایت‌های ایران در بخشی از دوره قاجار بوده است. این ولایت در غرب ایران و جنوب استان همدان فعلی قرار داشته و شامل سه شهر ملایر، نهاوند و تویسرکان بود؛ که سه شهرستان ملایر، نهاوند و تویسرکان را شامل می‌شود. ولایت ثلاث بخشی از استان پنجم کشور بوده است. اصطلاح ولایت ثلاث در تقسیم‌بندی‌های کشوری دوره ناصرالدین‌شاه قاجار ایجاد شد و شامل دولت‌آباد (شهر ملایر)، نهاوند و تویسرکان می‌شد. ملایر شهری حاکم‌نشین بود و کلیهٔ دفاتر دولتی و اداری در آنجا متمرکز بودند.

مردم‌شناسی

زبان و مردم

بیشتر جمعیت شهرستان و شهر تویسرکان را مردم فارسی‌زبان تشکیل می‌دهند و بر اساس داده‌های استانداری، فارس‌ها از ساکنان کهن این منطقه محسوب می‌شوند. زبان مردم این منطقه فارسی با لهجه خاص تویسرکانی است که ساختار واژگانی آن با زبان‌های ایرانی کهن پیوند دارد. بر اساس کتاب فرهنگ جغرافیایی ایران و لغت‌نامه دهخدا، زبان مادری ساکنان تویسرکان فارسی و مذهب آنان اسلام شیعهٔ دوازده‌امامی است. همچنین زین‌العابدین شیروانی، سیاح قرن نوزدهم در کتاب بستان‌السیاحه، مردم تویسرکان را همگی فارسی‌زبان و غیرترک ذکر کرده است.

در کنار جمعیت فارسی‌زبان، به دلیل موقعیت جغرافیایی شهرستان تویسرکان و همجواری آن با استان کرمانشاه و شهرستان‌های نهاوند و ملایر، تنوع قومی و زبانی در برخی از روستاهای حاشیه‌ای آن وجود دارد. فضل‌الله نعمتی در پژوهش‌های خود بیان می‌کند که مردم تویسرکان در اصل فارسی‌زبان هستند، اما در روستاهای اطراف آن طوایف لک، لر، کرد و ترک نیز زندگی می‌کنند. در همین راستا، تعدادی از روستاهای مجاور مرزی به زبان‌های لری، لکی، کردی یا آمیزه‌ای از این‌ها صحبت می‌کنند. رواج زبان ترکی نیز که پس از حکومت‌های آق‌قویونلو و قراقویونلو در برخی روستاهای شمالی استان همدان شکل گرفت، در شهرستان تویسرکان بسیار محدود بوده و تنها شامل یک روستا در نواحی شمالی می‌شود.

آداب و رسوم

تویسرکان نیز مانند دیگر نقاط ایران آیین‌ها و سنت‌های محلی خود را دارد. یکی از مهم‌ترین این آیین‌ها، شب یلدا است. در گذشته مردم تویسرکان در شب‌نشینی‌های زمستانی به شاهنامه‌خوانی، حافظ‌خوانی، قصه‌گویی و جمع‌خوانی کتاب‌هایی مانند امیرارسلان نامدار، حسین کرد شبستری و لیلی و مجنون می‌پرداختند. از رسوم شاخص یلدای تویسرکان، قرار دادن کلم برگ بر سفره شب یلدا بود که به‌سبب فراوانی کشت آن در منطقه و نیز نمادی از زمستانی پربارش، جایگاه ویژه‌ای در این آیین داشت.

از دیگر آیین‌های شب چله، رسم «یلدونه» بود که طی آن خانواده داماد برای عروس تازه‌عقدکرده هدایایی مانند آجیل، میوه و گاه مرغ، ماهی و سبزی می‌فرستادند و خانواده عروس نیز متقابلاً هدایایی برای داماد تهیه می‌کردند. در سال ۱۴۰۳، بازی گردوبازی و مراسم زیرجُلی از عناصر میراث فرهنگی ناملموس شهرستان تویسرکان در فهرست میراث فرهنگی ناملموس ایران به ثبت ملی رسیدند.

پوشش

پوشش محلی مردم تویسرکان، پوشش محلی رایج در همدان است. پوشاک مردان شامل سرپوش‌های نخلی و نمدی، کونیک، گیوه و کلاش می‌شود. پوشاک زنان همدانی شامل عرقچین، کونیک، تومبان، آرخالق، دوش لوق، بوتون، ساغری، ارسی و گالش می‌شود.

مذهب

مردم تویسرکان مسلمان و پیرو مذهب شیعه دوازده‌امامی هستند. چندی پیش تعدادی از پیروان دین یهود (به دلیل قرارگیری آرامگاه حیقوق نبی از پیامبران بنی اسرائیل در تویسرکان) نیز در این شهر زندگی می‌کردند؛ ولی در طی چهل سال اخیر و پس از انقلاب ۱۳۵۷ به تدریج مهاجرت کردند و اینک بر طبق گزارش مرکز آمار ایران جز معدودی اتباع خارجی، کلیه ساکنان این شهر را پیروان دین اسلام تشکیل می‌دهد. نیم قرن پیش حدود ۹۸ درصد مردم این شهر را مسلمانان و ۲ درصد بقیه را پیروان ادیان دیگر از جمله یهودیان تشکیل می‌داد. راجع به سابقه تاریخی دین در تویسرکان و اینکه قبل از اسلام مردم این ناحیه پیرو چه دین و آیینی بوده‌اند و نیز از چه تاریخی به اسلام گرویده‌اند هیچ گونه اثر و مدرکی که مستند به مآخذ معتبر باشد در دست نیست.

ترابری

فاصلهٔ تویسرکان تا تهران ۴۵۰ کیلومتر است که از مسیر ملایر- اراک عبور می‌کند.

فاصلهٔ تویسرکان با مراکز استان‌ها

محصولات کشاورزی

گردو، سماق، انواع آلو، توت، آلبالو، سیب، گلابی، زعفران، خیار، شوید، سیر و… از محصولات کشاورزی تویسرکان است که در این میان جایگاه محصول گردو بسیار ویژه است و شهر تویسرکان را با گردوی این شهر می‌شناسند، دلیل این امر کیفیت بسیار بالای گردوی تویسرکان است که به دلیل چرب و کاغذی بودن محصول است.

این شهرستان با دارا بودن بیش از ۳۶۸۰ هکتار سطح زیر کشت درختان مثمر و بارده و ۷۱۰ هکتار نهال گردو، بالاترین سطح زیرکشت در استان همدان و یکی از قطب‌های تولید گردو در کشور محسوب می‌شود.

گردوی تویسرکان در ۱۸ آبان ۱۴۰۲ به عنوان پنجمین ثبت جهانی کشاورزی کشور و دومین ثبت جهانی کشاورزی استان در فائو ثبت شده است.

طبق نوشته یاقوت حموی طول رودآور سه فرسخ بود و توی دهستان را دربر گرفته است رودآور مرکز شهری بزرگ به نام کرج بود که در کثرت جمعیت به‌آبادی شهرت بسزایی داشت و دارای نعمت فراوان و جای بازرگانان بود و زعفران بسیار تولید می‌کرد که به کشورهایی از جهان صادر می‌شد ظهیرالدین ابو شجاع محمد بن حسین رودآوری وزیر المقتدی بالله خلیفه عباسی از این دیار بوده است

آب‌وهوا

تویسرکان به دلیل قرار گرفتن در دامنه‌های رشته‌کوه زاگرس و در ارتفاع حدود ۱٬۸۰۰ متر از سطح دریا، دارای اقلیم کوهستانی با زمستان‌های سرد و برفی و تابستان‌های معتدل تا گرم است. بیشترین میزان بارندگی سالانه معمولاً در اواخر پاییز، زمستان و اوایل بهار رخ می‌دهد و تابستان‌ها نسبتاً خشک هستند. ارتفاع زیاد و وجود باغ‌های گسترده، به‌ویژه باغ‌های گردو، موجب اعتدال نسبی دمای هوا در فصل گرم سال شده است.

صنعت

تعداد کارخانه‌های تویسرکان فقط هفت واحد است. کارخانه سیم و کابل با ظرفیت ۲ هزار تن، شرکت فیلتر سرکان با ظرفیت ۳ میلیون عدد، شرکت فاران شیمی با تولید سالیسلیک اسید در ظرفیت ۴۰۰ تن و محلول همودیالیز با ظرفیت یک میلیون گالن، شرکت سرکان شانه‌بل بهره‌برداری ۲۵ هزار و ۵۰۰ لیتر، شرکت حمیل با تولید روزانه ۱۰۰ تن و شرکت نادرلبن ۳۲ تن روزانه علاوه بر تأمین داخل شهرستان شهرهای کشور را نیز پوشش می‌دهد. شرکت صنایع غذایی هوبره دشت تویسرکان تولیدکننده میوه و سبزیجات خشک و سبزیجات منجمد است.

شخصیت‌های تاریخی

خواجه شمسُ‌الدّین حافظِ شیرازی

بر اساس برخی منابع لسان‌الغیب خواجه حافظ از اهالی در کتاب بستان السیاحه اثر زین العابدین شیروانی که در دوره قاجاریه نوشته شده آمده است «گویند خواجه شمس الدین حافظ شیرازی از آنجا (رودآور) بوده و در شیراز نشو و نما کرده؛ چنان‌که در این رباعی آمده است:

نویسنده معروف عصر قاجار محمد تقی خان حکیم مؤلف کتاب «گنج دانش» در شرح حال حافظ می‌نویسد:

«فخر المتکلمین خواجه شمس الدین محمد حافظ از رودآور تویسرکان بود و والدش به شیراز آمد».

حَبَقّوق (حیقوق)

حبقوق هشتمین نبی از دوازده نبی صاحب کتاب بنی‌اسرائیل در عهد عتیق، و معاصر با دانیال نبی است. وی حدود ۲۷۰۰ سال پیش می‌زیسته و نگهبان معبد بزرگ یهودیان در اورشلیم بوده است. حدود سال ۵۹۰ قبل از میلاد، بخت‌النصر، پادشاه کلده به اورشلیم حمله کرد و یهودیان زیادی را به قتل رساند و نزدیک به بیست هزار نفر از آنان را اسیر و به شهر بابل پایتخت کلده (که نزدیک بغداد فعلی قرار داشت) انتقال داد. حبقوق در بین این زندانیان بود و مدت طولانی در زندان به سر برد.

در سال ۵۴۸ قبل از میلاد کورش بزرگ پادشاه ایران به کلده حمله کرد و در جنگی طولانی لشکریان کلده را شکست داد، بابل را تصرف کرد و طی فرمانی دستور آزادی کلیه اسیران و زندانیان یهود را صادر نمود. پس از آزادی از بند اسارت بابلیان، حبقوق به ایران مهاجرت کرد و در شهر تویسرکان (رودآور) ساکن شد و در همین شهر درگذشت.

آرامگاه حبقوق نبی در تویسرکان طی قرون متمادی چندین بار بازسازی شده است و آخرین بار توسط محمدعلی‌خان میرزایی (ملک جمشید) در سال ۱۳۴۰ هجری شمسی بازسازی شده است. این آرامگاه یکی از قدیمی‌ترین آثار تاریخی ایران محسوب می‌شود. هم‌اکنون آرامگاه، زیارتگاه اهالی شهرستان تویسرکان و اقلیت‌های دینی سایر شهرهای ایران است.

رضی‌الدین آرتیمانی

میر رضی یکی از عُرفایی است که تا به حال در مورد شخصیت والایش کمتر در بین عموم صحبت یا سخنی رانده شده است وی در مکتب عرفان دارای منزلتی است که از اشعار او خصوصاً ساقی‌نامه وی بر می‌آید. نام او سید محمد و تخلصش «رضی» و تولدش را در نیمهْ دوم قرن دهم هجری در قریهْ آرتیمان از توابع شهر تویسرکان واقع در استان همدان آورده‌اند. وی در ایام جوانی به همدان عزیمت و در آنجا مشغول تحصیل شد واز شاگردان «میر مرشد بُروجردی» گردید رضی به علت شایستگی وافری که داشت زود مورد توجه شاه عباس ماضی که معاصر وی بوده است قرار گرفت و در جمع منشیان و میرزایان شاه درآمد و به همین دلیل بود که داماد خاندان بزرگ صفوی شد و ثمرهْ این ازدواج یکی ابراهیم ادهم است که فرزند ارشد اوست. وی نیز مقامی علمی و ادبی و عرفانی داشته است.

کلمهْ «میر» از آن جهت به رضی اطلاق شده است که مدتی جزء میرزایان شاه عباس بوده است. در «بستان السیاحه» بدین مضمون آمده است که عارف ربانی «سید رضی آرتیمانی» که در زمان شاه عباس ماضی صاحب دیوان و ساقی نامه مشهور است از قریهْ آرتیمان بود. اما اولاد وی اکنون از جد خویش نصیب و بهره نبرده‌اند. رضا قلیخان هدایت در مورد رضی چنین نوشته است: سیدی است صاحب ذوق و حال عرفانی با افضال در معارف الهیه مسلم آفاق و در مدارج حقانیه در عالم طاق، معاصر شاه عباس صفوی و والد میرزا ابراهیم متخلص به ادهم است وی که از رِندان مست و عارفان پاکدل و صوفیان صافی دل است علوم نقلی و عقلی را چون حجابی می‌بیند که انسان را به خود متوجه می‌سازد و از عشق به معشوق یکتا بازمی‌دارد و در ساقی‌نامه خود که سرشار از مفاهیم عرفانی است می‌فرماید:

قلم بشکن و دور افکن سبق بسوزان کتاب و بشویان ورق

و در جایی دیگر سروده است:

تعالی الله از جلوه آن شراب که بر جملگی تافت، چون آفتاب

به میخانه وحدتم راه ده دل زنده و جان آگاه ده

که از کثرت خلق تنگ آمدم به هرجا شدم سر به سنگ آمدم

رضی پس از گذشت سالیانی از عمر شریف خود، دوباره عزم وطن خویش می‌نماید و به زادگاه خود بر می‌گردد و در همان‌جا جان به جان آفرین تسلیم می‌کند و به حقیقت هستی و جانان نائل می‌آید آرامگاه ابدی رضی در «همینه» واقع شده که نام محلی است از محلات تویسرکان و هم‌اکنون تربت پاکش زیارتگاه عاشقان و سالکان و صوفیان والا مقام است و دیوان شعر او آبشخور هنرمندان این مرز و بوم است که همواره با اشعار او عشق و مشق کرده‌اند.

یدالله مایل تویسرکانی

یدالله مایل تویسرکانی روزنامه‌نگار و شاعر، متخلص به مایل متولد ۱۲۶۳ یا ۱۲۶۵ قمری در تویسرکان در استان همدان است. در زادگاهش و در همدان به تحصیل عقلی و نقلی پرداخت و از کشیشی فرانسوی زبان فرانسوی را آموخت. زبان‌های عربی و روسی را نیز فراگرفت. در سال ۱۲۸۳ شمسی در تویسرکان مدرسه‌ای به سبک نوین دایر کرد اما عده‌ای از عوام به تحریک مرتجعین آن را تخریب کردند. در سال ۱۲۹۸ شمسی به تهران رفت و ضمن تدریس به همکاری با مطبوعات پرداخت. یک سال و نیم بعد به ریاست فرهنگ بابل منصوب شد. در ۱۳۰۲ شمسی سرپرستی مدارس ایرانی در قفقاز را عهده‌دار گردید. پس از سوءقصد به جان وی، مدارس قفقاز از سوی دولت ایران تعطیل شد و ناچار به تهران بازگشت. در سال ۱۳۰۶ به ریاست معارف مازندران منصوب شد و در سال ۱۳۱۴ با همین منصب به کرمان رفت. چند سالی نیز روزنامهٔ شفق سرخ را اداره کرد. شعرش در قالب‌های سنتی است. حدود ۲۰۰۰۰ بیت شعر سروده است و چند اثر ترجمه نیز از او چاپ شده است. او در سال ۱۳۲۹ شمسی درگذشت.

مشاهیر و افراد معروف

این منطقه مردان و زنان نامور زیادی در عرصه علم و دین و سیاست و هنر در خود پرورش داده است که به تعدادی از آن‌ها اشاره می‌شود:

ابوالقاسم صلواتی قاضی بلندپایه و ارشد دادگستری که در پرونده‌های امنیتی و سنگین حضور و نقش پررنگی دارد.

پیرحسین کولیوند رئیس سابق سازمان اورژانس کشور و رئیس کنونی جمعیت هلال احمر در ایران

علی فضلی سردار پاسدار و از فرماندهان برجسته سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در زمان جنگ ایران و عراق و همچنین جانشین معاونت هماهنگ‌کننده سپاه است.

گیتی معینی بازیگر زن سرشناس و معروف که اخیراً با حضور در برنامه هموطنز با اجرای کامران تفتی، از اصالت و نسب تویسرکانی خود پرده برداشت

محمود بهرامی از بازیگران قدیمی و معروف زادهٔ تویسرکان، که قبل از انقلاب در مجموعه تل صمد ایفاگر نقش «سیامک» بود و در فیلم‌های صمد به مدرسه می‌رود (پرویز صیاد، ۱۳۵۱)، خانه قمرخانم (بهمن فرمان‌آرا، ۱۳۵۱)، اسرار گنج دره جنی (ابراهیم گلستان، ۱۳۵۳) و زنبورک (فرخ غفاری) از دیگر فیلم‌های پیش از انقلاب بازی کرد. پس از انقلاب نیز در فیلم‌های فراوانی از جمله مسافران مهتاب (ساختهٔ مهدی فخیم‌زاده)، سال‌های خاکستری (ساختهٔ مهدی صباغ‌زاده)، جیب‌برها به بهشت نمی‌روند (ساختهٔ ابوالحسن داوودی)، گاهی به آسمان نگاه کن (ساختهٔ کمال تبریزی) و متهم گریخت (ساختهٔ رضا عطاران) بازی کرد.

احمدرضا درویش کارگردان ایرانی که اصالتی تویسرکانی دارد.

معین زندی یا زد، خواننده جوان ایرانی که بزرگ شدهٔ شهرری و دارای اصالت تویسرکانی از طرف پدری و متولد تویسرکان است.

گردشگری

قلعه اردلان: در روستای اشتران تویسرکان

پل تاریخی فرسفج: در جنوب غربی شهر فرسفج

پل و قلعه تاریخی عصر قاجار در روستای کرزان

کاروانسرای فرسفج: از بناهای تاریخی شهر فرسفج در شهرستان تویسرکان که در دوره صفوی ساخته شده است. این کاروانسرا دارای پلانی مستطیل‌شکل، حجره‌های متعدد و مساحتی حدود ۴٬۰۰۰ مترمربع است و در سال ۱۳۷۳ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد.

مدرسه شیخ علی خان زنگنه یا حوزه علمیه شهر تویسرکان

مسجد جامع سرابی در محله سرابی تویسرکان

حمام تاریخی سرابی که در جنب مسجد جامع این محله قرار دارد و اکنون به عنوان موزه صنایع دستی و گردشگری مورد استفاده است

دره گزندر سرابی (تویسرکان)

مسجد جامع تویسرکان

خانه مسعودی: از بناهای تاریخی دوره قاجار در شهر تویسرکان که در محله شاهزادگان قرار دارد. این بنا در دو طبقه ساخته شده و دارای اتاق‌های اصلی و فرعی و تزئینات معماری است. اتاق شاه‌نشین از بخش‌های شاخص آن به‌شمار می‌رود. خانه مسعودی امروزه به عنوان موزه تاریخ و فرهنگ تویسرکان مورد استفاده قرار می‌گیرد و در سال ۱۳۷۴ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است.

درخت چنار کهنسال مسجد باغوار در شهر تویسرکان

بوستان گردشگری کمربسته: واقع در شهر سرکان در ۳ کیلومتری تویسرکان

آرامگاه میررضی‌الدین آرتیمانی

آرامگاه حبقوق نبی

آبشار اللو و آبشار افشار در سرکان

دره باغ‌های آرتیمان (روستای آرتیمان)

راسته بازار (بازار سرپوشیده مربوط به دورهٔ صفوی)

روستاهای گردشگری اشتران، گشانی، سنجوران و شهرستانه

امامزاده بابا ابراهیم بین روستای باباپیرعلی و بوجان

طبیعت کوهستان الوند جنوبی

صنایع دستی و سوغات

فرش و قالی تویسرکان

در روستاهای تویسرکان به دلیل وجود زمستان‌های پربرف، روستاهای دور از دسترس و فراوانی پشم و پنبهٔ، قالی‌بافی از گذشته رواج داشته است. وجود فرش‌های مرغوب با نقوش و رنگ‌آمیزی‌های متنوع که برخی از آن‌ها بیش از یک سده قدمت دارند، نشان‌دهنده پیشینه و کیفیت فرش‌بافی در این منطقه است.

منبت‌کاری

تولید انواع صنایع دستی چوبی، از جمله خراطی، ظریف‌کاری و منبت‌کاری، از دیرباز در شهر تویسرکان رواج داشته و در سال‌های اخیر بسیاری از ساکنان روستاهای شهرستان نیز به این حرفه روی آورده‌اند. در سال ۱۳۹۸، مبل و منبت گلریز تویسرکان به ثبت ملی رسید. همچنین شهر تویسرکان عنوان شهر ملی مبل و منبت گلریز و نشان جغرافیایی مبل و منبت را کسب کرده است.

سوغات

از مهم‌ترین سوغات تویسرکان می‌توان به نقل، نبات، کلوچه، نان قندی، عسل، کشمش، گردو، برگه آلو و زردآلو اشاره کرد. همچنین در سال ۱۴۰۳، مهارت تهیه شیرینی‌های سنتی لعل‌به و شیرمرغ تویسرکان در فهرست میراث فرهنگی ناملموس ایران به ثبت ملی رسید.

غذاهای تویسرکان

از غذاهای محلی تویسرکان می‌توان به آش سماق، آش قوربا، آش کشکک، کاچی، آش ماست، آش بادمجان، آش ترخینه، آبگوشت یخنی، خورش فسنجان و شامی گردو اشاره کرد. آش سماق از غذاهای محلی شهرستان تویسرکان است که با موادی مانند بلغور، لوبیا، عدس، گردو و سماق تهیه می‌شود و طعمی ترش دارد.

حیات جانوری

وجود عوامل مساعد از قبیل کوه‌ها و چشمه سارها و مراتع و باغات و مزارع و رستنی‌های گوناگون و هوای معتدل و سایر شرایط طبیعی سبب شده که در منطقه تویسرکان محیط زیست مناسبی برای انواع حیوانات و پرندگان به وجود آید. سابقاً تعداد گونه‌های مختلف جانوری بیش از امروز بود. متأسفانه در سه چهار دهه اخیر به علل مختلف ازجمله تغییرات اوضاع جوی و نقصان بارندگی و کم شدن فضای سبز و سم پاشی باغات و مزارع، گونه‌ها و تعداد جانوران در این منطقه به شدت نقصان یافته و حتی نسل چند گونه از آنها به کلی از بین رفته است. یادآور می‌شود که یکی از عوامل دیگری که باعث از بین رفتن یا کم شدن برخی از گونه‌های جانوری در این منطقه شده شکار بی‌رویه آنها بوده است در سی چهل سال اخیر با ازدیاد شکارچی و عوامل دیگر لطمات زیادی به حیات جانوری وارد شده است. در این منطقه انواع مختلف جانوران اعم از مهره‌داران و پستانداران، پرندگان، خزندگان، جوندگان و آبزیان دیده می‌شود.

تقسیمات شهری

محله‌های شهر

تویسرکان قدیم از شش محله اصلی تشکیل شده بود به نام‌های جولستان، صادقیه، پایین محله، زرهان، دستجرده، باغوار؛ البته محله سرابی که خود قریه‌ای در مدخل ورودی شهر و در امتداد دره گزندر بوده، هم‌اکنون یکی از محله‌های اصلی و مهم این شهر تاریخی به حساب می‌آید.

محله جولستان

از محلات قدیمی و اصلی تویسرکان است. مسجد جولستان در محلهٔ جولستان شهر تویسرکان توسط فردی به نام بیک محمد که جد خانواده‌های: صدیق، مقدم، گلمحمدی و نیکو است بنا نهاده شد. از بیک محمد موقوفات متعددی از جمله مسجد، قنات، حمام و غسالخانه محلهٔ جولستان و یخچال پایین محله و پل رودخانه سرابی حد فاصل قلعه قاضی و شاهزید برجا مانده است.

محله باغوار

محله باغوار یکی از محله‌های شهرستان تویسرکان است؛ که به دلیل وجود یک چنار چند هزار ساله در حیاط مسجد محله باغوار دارای شهرت است.

محله سرابی

این محله در مدخل و ورودی شهر تویسرکان از طرف جاده ملایر و تهران واقع شده که سابقاً جدا از شهر بود؛ ولی از بعد انقلاب اسلامی و با گسترش محدوده شهر و رشد شهرنشینی، این منطقه به یکی از بزرگ‌ترین محلات تویسرکان تبدیل شد. سرابی از جهت وجود آثار و ابنیه تاریخی مهم (نظیر مسجد جامع، حمام سرابی)، قرارگیری بیمارستان ولیعصر، دانشگاه فنی و حرفه ای برادران و خواهران (شهید مفتح)، امامزاده ابراهیم و اسماعیل (امامزاده کوه)، کمربندی در حال احداث شهر و همچنین وجود دره گزندر سرابی، دارای اهمیت است. گلزار شهدا و قبرستان سرابی هم در تپه امامزاده کوهِ این محله واقع شده است.

شهرک‌ها

شهرک‌ها چند دهه است که در بدنه شهر تویسرکان تشکیل و رونق گرفته‌اند:

شهرک طالقانی

اولین شهرک تویسرکان که به عنوان قدیمی‌ترین آنها شناخته شده که در انتهای بلوار هلال احمر و پس از میدان هلال احمر قرار گرفته است. دانشگاه پیام نور واحد تویسرکان در نقطه پایانی این محله پس از مسجد امام حسن عسکری (در پای کوه دارستان) قرار دارد.

شهرک قائم

بزرگ‌ترین و وسیع‌ترین شهرک شهر است که دارای جمعیت زیادی از مهاجرین روستایی، طوایف و دیگر ساکنان شهری است.

بیمارستان اصلی شهر (بیمارستان سردار سلیمانی)، اداره گاز شهرستان، مدارسی همچون شاهد محمدبیگی، راهیان کوثر و دخترانه‌ها در این شهرک واقع شده است؛ همچنین دارای پارک شهری و فضای سبز و تعداد ۲ مسجد است و از لحاظ وجود نانوایی وضعیت مناسبی دارد.

شهرک نیروی انتظامی

شهرکی واقع در بلوار شهید عینعلی و پس از میدان فرشید هرمزی قرار گرفته است. این شهرک در دوطرف خیابان شهید بهرام آریافر گسترش پیدا کرده و از جهت جمعیت، دومین شهرک بزرگ شهر پس از شهرک قائم است.

اداره اوقاف، کلانتری محلی، فروشگاه‌ها و مغازه‌های متعدد و نانوایی‌های مهم در این شهرک قرار دارد.

شهرک فرهنگیان و سپاه

دو شهرک متصل که با توجه به استقرار ساکنان اولیه خود، نامگذاری شده‌اند و دارای معابر و کوچه‌های منظم و ترتیب در احداث آنهاست.

حرم حیقوق پیامبر، درمانگاه شهدای سپاه، اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی سالن همایشه ای پارک شهرک و یک مسجد همه در آن یا در محدوده آن واقع شده‌اند.

شهرک وحیدیه

قسمتی جنوبی شهرک قائم که در ابتدای بلوار قائم و قبل از بهشت زهرای تویسرکان واقع شده است. این شهرک کوچک‌ترین شهرک تویسرکان است و ساختمان‌های اداره راهداری، مرکز معاینه فنی خودروهای سبک، مدرسه علمیه شهرستان و استادیوم فوتبال در محدوده آن واقع شده است؛ البته قسمت انتهایی آن به اسم کوی شهرداری شناخته می‌شود.

مراکز آموزش عالی

دانشکدهٔ فنی مهندسی

چندین سال می‌شود که دانشکدهٔ فنی مهندسی در شهر تویسرکان تأسیس شده است. دانشکدهٔ فنی و منابع طبیعی دانشگاه بوعلی سینا در سال ۱۳۸۹ با هدف تأمین نیروی انسانی متخصص و ماهر در رشته‌های گوناگون فنی و مهندسی به همت ناصر بحری اصفهانی تأسیس شد و از آن زمان تاکنون، این دانشکده در چارچوب فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی به هدایت علمی دانشجویان پرداخته است. هدف کلی تأسیس چنین دانشکده‌ای در شهرستان تویسرکان به عنوان دانشکدهٔ اقماری، تأمین نیروی انسانی در سطح کارشناسی، پیشبرد فعالیت‌های برنامه‌ریزی، تولید، تبدیل، نگهداری و توزیع محصولات کشاورزی و مواد غذایی برای جمعیت روزافزون کشور بوده است.

دانشگاه پیام نور

دانشگاه پیام نور مرکز تویسرکان در بهمن ماه سال ۱۳۷۳ تأسیس و فعالیت علمی و آموزشی خود را آغاز نمود. این مرکز در حال حاضر با دارا بودن ۱۸ رشتهٔ تحصیلی و ۲۱ گرایش مختلف، نقش عمده‌ای در تأمین و تربیت نیروهای انسانی متخصص و مورد نیاز کشور و استان را ایفا می‌نماید.

دانشگاه آزاد

دانشگاه آزاد واحد تویسرکان در خردادماه ۱۳۶۶ در یک ساختمان استیجاری مربوط به ادارهٔ آموزش و پرورش تأسیس و آغاز به‌کار نمود. بنای جدید دانشگاه در سال ۱۳۷۱ در جوار آرامگاه حبقوق نبی احداث و پس از تکمیل به فعالیت خود ادامه داد. کسب مقام برتر در کشور توسط صندوق رفاه در سال ۸۸ و ۱۳۸۶ و همچنین احراز مقام هفتم در سال ۸۷ و مقام دوم در سال ۸۹ در سطح کشور توسط امور مالی و در سال‌های ۸۸ و ۸۹ در سطح منطقه بخشی از مقام‌هایی است که واحد تویسرکان در چند سال اخیر کسب نموده است.

کتابخانه‌ها و فرهنگ مطالعه

نخستین کتابخانه عمومی استان همدان در سال ۱۳۴۳ در شهر تویسرکان با عنوان «کتابخانه و قرائت‌خانه فرهنگ» و با مجموعه‌ای حدود ۵۰۰ جلد کتاب تأسیس شد. این کتابخانه پس از انقلاب اسلامی به نام شهید مدنی نام‌گذاری شد. در گزارش‌های منتشرشده، از یحیی سلیمی به عنوان نخستین کتابدار استان همدان و از اسماعیل فراهانی به عنوان نخستین عضو این کتابخانه یاد شده است. کتابخانه شهید مدنی در ادامه توسعه یافت و دارای بخش‌هایی از جمله مخزن کتاب، بخش مرجع، امانت، اینترنت، سالن مطالعه و بخش کودک و نوجوان شد.