خوسف

خوسْفْ یکی از شهرهای استان خراسان جنوبی و مرکز شهرستان خوسف است و از مناطق کویری به حساب می‌آید.

این شهر دارای ارتفاع ۱۳۰۰ متر از سطح دریاست.

جمعیت

بر پایه سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵ جمعیت این شهر ۵٬۷۱۶ نفر (در ۱٬۵۴۴ خانوار) بوده‌است.

تاریخچه

خوسف یکی از کهن‌ترین سکونتگاه‌های قهستان محسوب می‌شود که به دلیل موقعیت استراتژیک در مسیر راه‌های کاروان‌رو و برخورداری از منابع آب زیرزمینی، از دیرباز مورد توجه بوده است.

دوران پیش از اسلام

بسیاری از مورخان بر این باورند که بنای اولیه خوسف به دوران پیش از اسلام و اواخر عصر ساسانی بازمی‌گردد. وجود نام‌هایی با ریشه باستانی (مانند هوسپ) و همچنین پراکندگی محوطه‌های باستانی در اطراف شهر، گویای رونق این منطقه در دوران ایران باستان است. برخی روایات محلی نیز بنیادگذاری آن را به مهاجران گرجی یا اقوام آریایی نسبت می‌دهند که در جستجوی مراتع و منابع آب به این نقطه کوچ کرده بودند.

دوران اسلامی تا عصر صفوی

نام خوسف در قرون اولیه اسلامی در کتاب‌های جغرافیایی با عنوان «خسف» پدیدار گشت. ابواسحاق اصطخری در قرن چهارم هجری، خوسف را از شهرهای تابعه قهستان و در مسیر راه کرمان به هرات ذکر کرده است.

در قرن هشتم هجری، حمدالله مستوفی در کتاب نزههالقلوب خوسف را چنین توصیف می‌کند: «خوسف شهری کوچک است و عماراتی بسیار دارد. از میوه‌های آنجا آلو و انگور و به بسیار است و غله فراوان...» در این دوران خوسف به عنوان یک مرکز تجاری محدود و کشاورزی در حاشیه دشت لوت شناخته می‌شد.

دوران صفوی تا قاجار

دوران شکوفایی کالبدی و مذهبی خوسف را می‌توان در عصر صفویه و قاجاریه جستجو کرد. در این زمان، خوسف مهد پرورش اندیشمندان و شاعرانی همچون ابن حسام خوسفی (شاعر برجسته قرن نهم و صاحب خاوران‌نامه) و کربلایی یوسف خوسفی شاعر عصر قاجار بود. بافت تاریخی خوسف که امروزه نیز پابرجاست، عمدتاً متعلق به این دوران است و با معماری خشتی و گلی، منطبق با شرایط اقلیمی بیابان ساخته شده است.

دوران معاصر

خوسف در دوره‌های اخیر به دلیل حفظ بافت سنتی و میراث فرهنگی خود، به عنوان «شهر ملی مله بافی» شناخته شد. این شهر که در گذشته بخشی از شهرستان بیرجند بود، در سال ۱۳۹۱ به مرکزیت شهرستان خوسف ارتقا یافت.

ریشه نام گذاری

خوسف از جمله کهن‌ترین شهرهای جنوب خراسان محسوب می‌شود که در منابع تاریخی با نام‌هایی همچون خسف، خسب، جوسف و خوسف از آن یاد شده‌است. درباره ریشه و معنای این نام، فرضیات متعددی مطرح است:

- ریشه اوستایی (هُوَسپ): برخی پژوهشگران معتقدند نام خوسف از واژه اوستایی «هُوَسپ» (Huv-aspa) مشتق شده است. این واژه ترکیبی از «هُوَ» (به معنای خوب) و «اَسپ» (به معنای اسب) است که به معنای «دارنده اسب‌های خوب» تلقی می‌شود. این نام‌گذاری نشان‌دهنده اهمیت پرورش اسب در این منطقه در دوران باستان (پیش از اسلام) است.

- ریشه زبان گرجی: در لغت‌نامه دهخدا به احتمال ریشه گرجی نام خوسف (خوس اف یا خودس اف) اشاره شده است. برخی روایات تاریخی بر این باورند که این منطقه قبل از ظهور اسلام توسط مهاجران گرجی بنیاد نهاده شده است.

- تعابیر لغوی (خسف): در منابع جغرافیایی قدیم، از واژه «خسف» برای این شهر استفاده شده است. «خسف» در لغت به معنای زمین گود و فرورفته است. همچنین «خوسف» را به معنای پوشیده بودن یا زمین ریگزار نیز تعبیر کرده‌اند که از نظر جغرافیایی با موقعیت این شهر در حاشیه کویر مطابقت دارد.

- نخستین پدیدار شدن در منابع: حمدالله مستوفی نخستین کسی است که در سال ۷۴۰ هجری قمری در کتاب نزهه‌القلوب نام این شهر را به صورت کنونی (خوسف) آورده و آن را شهری کوچک با توابع و کاریزهای متعدد توصیف کرده است.

خوسف زادگاه بزرگانی چون:

ابن حسام خوسفی-عارف و شاعر قرن نهم

کربلایی یوسف خوسفی شاعر اواخر عهد قاجار

غلامحسین شکوهی- اولین وزیر آموزش و پرورش جمهوری اسلامی

احمد کامیابی مسک -نویسنده، مترجم و نمایشنامه نویس

ملا محمد حسن هردنگی فقیه و متکلم قهستانی

سید علیرضا عبادی-نماینده ولی فقیه در خراسان جنوبی

سیما بینا- خواننده

غلامحسین یوسفی- شاعر