نهبندان
نِهبَندان، مرکز شهرستان نهبندان در استان خراسان جنوبی ایران است و در تقسیمات کشوری دوره پهلوی اول، جنوبی‌ترین شهر استان خراسان قرار گرفت.
این شهر جنوبی‌ترین شهر سرزمین پارت (پارساوا – پَرثَوَ) امپراتوری اشکانیان بوده و متون یونانی و رومی مربوط به دوره‌های امپراتوری هخامنشی و اشکانی و لشگرکشی اسکندربه هندوستان، این شهر را به صورت Neh و Nia ذکر نموده اند. قلعه تاریخی نهبندان، بقایای نِهدژ امپراتوری اشکانیان می‌باشد. در زمان ساسانیان نیز، "نِه" جنوبی‌ترین شهر از ایالت خراسان بزرگ بود.
این شهر به اقتضای موقعیت طبیعی و مجاورت با کویر در دشتی نسبتاً وسیع واقع شده است. این شهرستان، از نظر ناهمواری، در شمال شامل ارتفاعاتی است که ارتفاع قله‌های آن به ۲٬۵۰۰ متر می‌رسد. کوه سرخ، کوه بیدمشک و کوه بوبک از جمله این ارتفاعات هستند. شهرستان نهبندان از شمال به کوههای کم ارتفاع بهاران و شهرستان بیرجند، از شرق به کوههای گرم و کشور افغانستان و شهرستان زابل، از غرب به بلندی‌های کوههای چشمه، شاهکوه، کوه هاری و کرمان و از جنوب به دامنه کوههای استند و استان سیستان و بلوچستان محدود می‌شود. آب وهوای نهبندان به دلیل مجاورت با کویر در گروه آب و هوای گرم و خشک قرار دارد.
تاریخچه
این شهر جنوبی‌ترین شهر سرزمین پارت (پارساوا – پَرثَوَ) امپراتوری اشکانیان بوده و متون یونانی و رومی مربوط به دوره‌های امپراتوری هخامنشی و اشکانی و لشگرکشی اسکندر، این شهر را به صورت Neh و Nia ذکر نموده اند.
ایزیدور خاراکسی ژئوگراف ایران امپراتوری که در دوره امپراتوری اشکانی می‌زیست، در کتاب منزلگاههای اشکانی (ایستگاه‌های پارث)، به این شهر اشاره می‌کند. در زمان ساسانیان نیز "نِه" جنوبی‌ترین شهر از ایالت خراسان بزرگ بوده است. پس از اسلام، نام این شهر در تلفیق با نام زندانی که در مرز و میانه راه آن با زابل ناحیه سکستان (سیستان) بوده است (بندان)، بصورت نهبندان (نِه-بندان) بکار رفت.
در بخشی از کتاب تاریخ یعقوبی که مربوط به وقایع قرن دوم هجری است آمده جمعی دعوت هاشمیون را لبیک گفته و بر حکومت وقت شوریدند برای سرکوبی انقلابیون در منطقه سیستان، شهر نه محلی بود که برای استراحت و مرکز پشتیبانی مورد استفاده قرار گرفت. این واقعه در سال ۱۱۱ هجری قمری اتفاق افتاد.
جغرافی نویسان قدیم عرب، شهر «نه» یا «نیه» را از شهرهای سیستان شمرده‌اند. در کتاب تاریخ سیستان، از ۱۶ کوره (ولایتِ) متعلق به سیستان نام برده شده است: که جبل نیهْ (نهبندان) را یکی از ولایت‌های متعلق به سیستان می‌داند.
نِهدژ پارت
قلعه نهبندان با نام اصلی نِهدژ پارتی، ، بقایای دژی مربوط به دوره امپراتوری اشکانیان است که پلان آن، همچون شهرهای دارابگرد و گورفیروز، دایره ای شکل است.
پس از اسلام تا پایان دوره قاجاریه، در مواقع حمله راهزنان و مهاجمان پیرامون، به عنوان پناهگاه مردم شهر استفاده می‌شد.
موقعیت جغرافیایی
شهرستان نهبندان دارای دو بخش «مرکزی» و «شوسِف»، دو شهر «نهبندان» و «شوسِف» و پنج دهستان است.
این شهر خراسان، به دو شهر بزرگ فراه ایالت زرنج افغانستان و زابل ایالت سیستان نزدیک است. این شهرستان از شمال با شهرستان سربیشه، از غرب با شهرستان خوسف، از شرق با کشور افغانستان، از جنوب به شهرستان نیمروز و مراکز دو استان سیستان و بلوچستان و کرمان محدود می‌شود.
منطقه نهبندان به دلیل وجود راه‌های اصلی و درجه یک، ارتباط نزدیک با استان‌های سیستان و بلوچستان و کرمان، نزدیکی به کشورهای پاکستان و افغانستان و بندرهای جنوبی کشور به ویژه چابهار و قرار گرفتن بر سر راه‌های مهم بازرگانی استان خراسان یکی از مناطق مهم ارتباطی و تجاری این منطقه است. هم چنین وجود سنگ‌های ارزشمند در معادن این منطقه در کنار کشاورزی دلیل دیگری مبنی بر اهمیت نهبندان است.
منابع و ذخایر طبیعی
معادن
معدن جانجا واقع در ۷۰ کیلومتری مرکز شهرستان واقع شده است ودر بین جاده نهبندان به زاهدان قرار دارد
جمعیت
در یک پژوهش، داده‌های زبانی از طریق مصاحبه با ۲۴ گویشور (۱۲ زن و ۱۲ مرد) در سه گروه سنی نوجوانان، جوانان و افراد مسن جمع‌آوری شده است. نتایج نشان می‌دهد که تحصیلات در برخی متغیرها باعث کاهش استفاده از صورت‌های غیرمعیار نشده است و نقش تحصیلات به عنوان یک متغیر اجتماعی تنها در تمایز گفتار گویشوران مسن باسواد و بی‌سواد مشهود است. همچنین در برخی متغیرها، گفتار مردان به گونه معیار نزدیک‌تر است. در بیشتر موارد نیز اگرچه گفتار زنان به گونه معیار نزدیک‌تر بوده، اما اختلاف آنها با مردان ناچیز بوده است. افزایش سن در گروه نوجوانان دارای والدین باسواد و گویشوران مسن باسواد با افزایش استفاده از صورت‌های معیار همراه است. در گروه نوجوانان در نیمی از متغیرهای زبانی مورد مطالعه، جنس نقشی در تمایز گفتار نداشته است.
جاده نهبندان-کرمان
جاده نهبندان-کرمان دارای سه جنبه گرمای فوق العاده، پدیده‌های نادر طبیعی و کویری، و عدم امکانات جاده ای در طولانی مسیر است و از فضاهای زمینشناسی و اقلیمی متنوعی همچون کوههای مریخی دهسلم، ماسه زار ریگ یلان، دشت ریگ و هامادای دشت سر، کلوت‌ها و کلوتک‌های شهداد، و سرانجام چاله نمکزار و گندم بریان عبور می‌یابد.
این راه با نگرش به ایجاد گذرگاه و گمرک مرزی جهت شهرهای قندهار، فراه، و دلارام افغانستان با نهبندان؛ و ساخت راه ترانزیتی از نهبندان به کرمان و بندر عباس، در دهه ۵۰ خورشیدی برنامه ریزی گردید و در دهه ۷۰ ساخته شد. درابتدا بنابراین بود که این راه از ابدرجهان و لکرکوه، به راور متصل شود و از آنجا به کرمان ادامه مسیر یابد؛ اما امروزه پس از گذر از کلوت‌ها و کلوتک‌ها، چرخشی نود درجه به سمت شهداد دارد و از شهداد، به کرمان متصل می‌شود.