نارنج قلعه (نارین قلعه)

این بنا که درزبان عامه به نارنج قلعه نیر معروف است یکی از مهمترین آثار تاریخی پیش ازاسلام استان محسوب می‌شود و درفهرست اثار ملی به ثبت رسیده است. این کهندژ که برفراز تپه ای گلین و مشرف بر شهر احداث شده، متأسفانه تاکنون از نظر باستان شناختی مورد پژوهش کامل قرارگرفته و ابعاد ناشناخته آن فراوان است.

تمامی بنا از خشت وگل ساخته شده و معماری آن به شکل مطبق است و تقریباً در پنج مرحله ساخته شده است که به لحاظ شکل گیری خاص و فرسایش برخی از اندام‌های معماری آن، کاملأ از هم قابل تفکیک نیست. تهیه نقشه‌های معماری آن جز از طریق یک برنامه پژوهشی و حفاری باستان شناختی که سال‌ها حوصله و زمان می‌برد میسر نیست.

قدیمی‌ترین بخش بنا فضاهایی هستند که در دل زمین کنده شده اند و در گویش محلی به آنها (بوکن) گفته می‌شود و پایین‌ترین بخش آن را تشکیل می‌دهند. دربخش‌های بالاتر، ترکیبی از عناصر معماری باستانی و ساخت و سازهای دوره‌های جدید به چشم می‌خورد. به نظر می‌رسد طبقات فوقانی بنا بیشتر بازسازی شده دوره اسلامی باشد.