آسیاب ها

معمولاً در کنار آبادی‌ها بر سر راه قنات‌، هرجا که پستی و بلندی اجازه می‌داده از انرژی پاک و ارزان آب‌برای چرخش سنگ آسیاب استفاده می‌شده است‌. عمده‌ترین قسمت آسیاب‌، تنوره آن است که به صورت‌مخروطی ناقص و وارونه طراحی و ساخته می‌شد، به گونه‌ای که آب ذخیره شده در آن‌، از روزنی کوچک بافشارزیاد، پره‌های سنگ آسیاب را به حرکت در می‌آورد.

سنگ‌های آسیاب از نوع مقاوم و به شکل مدور هستند که یکی ثابت و دیگری متحرک است. گندم یا جو، از روزنی به مرکز آن هدایت می‌شود و بر اثر سایش و حرکت سنگ بالایی بر سنگ پایینی، گندم به آرد تبدیل میشود.

فضای اصلی آسیاب‌ها در دل زمین جای دارد و بخش نمایان‌آن اندک است و به نورگیرها و ورودی خلاصه می‌شود. از میان آسیاب‌های معروف استان به مجموعه‌آسیاب‌های سنگ سیاه‌، کچلگ‌، ده‌آباد، بیده‌، باغستان‌، امیری و بفروئیه (در میبد)، مذوار، مهریز، تفت‌، اسلامیه‌،(فراشاه‌) و اشکذر می‌توان اشاره کرد.

آسیاب اشکذر از نظر معماری شاخص است، اما متأسفانه متروک شده است.