باغ و عمارت اکبریه

این مجموعه که در گذشته هسته مرکزی روستای اکبریه را تشکیل می‌داد، اکنون به شهر پیوسته و در انتهای خیابان معلم بیرجند قرار دارد. مجموعه اکبریه با کاربرد مسکونی و حکومتی ساخته شد و قسمتی از ساختمانها و اندرونی آن به اعضای خانواده علم اختصاص داشت و قسمت مرکزی آن ویژه امور دیوانی و حکومتی بود. این مجموعه دارای بخش‌های سر در ورودی، عمارت، اصطبل، حمام، خم خانه، بخش اداری، تالار تشریفات، استخر و... است. مجموعه اکبریه با ۴۵۰۶۹ متر مربع مساحت در جهت شرق به غرب ساخته شده اند.

اولین و قدیمی‌ترین بنای این مجموعه در بخش شرقی، ساختمان حشمت الملک است. مردم به آن بنای شوکت الملک می‌گویند. این ساختمان هم اکنون به کتابخانه و دانشکده هنر اختصاص یافته است. بخش مرکزی که جنبه ارگ و بنای حکومتی داشته، در دو طبقه ساخته شده است. اجزای به کار رفته در طبقه همکف شامل دالان‌های کم عرض با در‌های کوتاه، غرفه، حجره‌های گوناگون و...است. مهم‌ترین بخش این طبقه اتاق شاه نشین است. طبقه دوم که راه دسترسی به آن از طریق دو رشته پله قرینه در سمت شرق و غرب است، دارای میان خانه، اتاق آیینه آن است.

در مجاورت اتاق آیینه، اتاق دیگری است و سقف آن دارای گنبد کلاه فرنگی زیبایی است. در حال حاضر این بخش به عنوان موزه‌های باستان شناسی و مردم شناسی مورد استفاده است. آخرین بخش در غرب مجموعه قرار دارد و دو طبقه است: طبقه اول شامل دالان‌ها و اتاق‌های تو در تو و طبقه دوم راهروی طویلی است که در اطاف آن چند اتاق قرار دارد.این بخش در حال حاضر محل مدیریت میراث فرهنگی بیرجند است.

از جمله تزیینات بنا می توان به گچبری‌های همراه با مقرنس کاری و تزیینات لانه زنبوری و رسمی بندی‌های زیبا در نقاط مختلف بنا، تزیینات آیینه کاری در اتاق شاه نشین یا اتاق آیینه، پیش ایوان و ستون‌های مدور زیبا در عمارت اصلی، تزیینات طاق نما‌ها وهشتی‌ها، بخاری‌های دیواری در اتاق‌های عمارت اصلی، آجرکاری به صورت خفته و راسته، لوزی، مثلثی در نمای بنا، تیغه‌های آفتاب شکن در دور بام‌ها و نورگیر‌های کلاه فرنگی اشاره کرد. به لحاظ تزیینات مقرنس، گچبری و آیینه کاری در داخل و آجرکاری در نمای بیرونی است.