بنای تاریخی رختشوی خانه زنجان

بنای تاریخی رختشوی خانه زنجان در مرکز بافت تاریخی شهر و در محل معروف به «باباجامال چوقوری» (گودال بابا جمال) ساخته شده است و از طریق کوچه فرهنگ به خیابان سعدی زنجان که به فاصله یکصد متر، و از سمت غربی آن می‌گذرد، راه دارد.

زمین این بنا، در سال ۱۳۴۷ هجری قمری، مطابق با۱۳۰۷ هجری شمسی توسط علی اکبر توفیقی رئیس بلدیه شهر (شهردار) زنجان از باقرخان امجدنظام به قیمت ۱۸۵تومان خریداری شده است. این محل قبل از ساخته شدن رختشوی خانه، مانداب هرز آب‌های سطحی بوده است.

این بنا به دست دو برادر به نام‌های مشهدی اکبر(معمار) و مشهدی اسماعیل (بنا) و در مدت ۱۵ماه ساخته شده است. سنگ‌های آن از معدن سنگ روستای «اژدهاتو» استخراج شده و پس از حجاری، توسط گاری‌های بلدیه (شهرداری) به این محل حمل شده است. آب مجموعه، از قنات قلعه حاجی سید بهاءالدین تامین می گردیده است. متولی این رختشوی خانه توسط رئیس بلدیه گمارده می شده و سالیان زیادی شخصی به نام اصغرخان متولی آن بوده که عیال ایشان به نام معصومه خانم، مدیریت رختشوی خانه را بر عهده داشت. رختشوی خانه برای همه شهروندان شبانه روز دایر، و استفاده از آن مجانی بوده اما نامبرده مبلغ ده شاهی بابت سرایداری از مراجعین دریافت می‌کرد.

در یک بررسی حلی می تو ان این مجموعه را به دو بخش تقسیم کرد: بخش نخست، سرایداری» محل مدیریت رختشوی خانه است که شامل حیاط و اعیانی مسکونی است. حیاط آن به شکل مربع مستطیل و به وسعت ۳۹۶ مترمربع (۳۳*۱۲ متر) با درختکاری و فضای سبز است. اعیانی آن با مساحت ۶۰متردر جبهه شمالی محوطه مشتمل بر دو اتاق و یک ورودی است که سرایداری و محل شست وشوی رخت را به همدیگر متصل می‌کند. طرح و نمای این واحد مسکونی، متأثر ازفرهنگ بومی است و به سبک معماری سنتی ساخته شده است.

بخش دوم، فضای شست وشوی رخت است که از چند قسمت تشکیل یافته است: قسمت اول، خزینه یا محل جمع آوری آب است. این مخزن در منتها الیه سمت شمالی مجموعه، و مشرف به سالن شست وشو قراردارد. این فضا ۱۷ متر طول و۵/۱۱ متر عرض و حدود ۸متر ارتفاع دارد و گنجایش مخزن آب آن، در حدود۷۴۰ مترمکعب است. سقف مخزن هماهنگ با سقف سالن، متشکل از سه واحد تاق و تویزه است که قوس‌های نوع خوزی، آن را زینت داده اند.

قسمت دوم، فضای اصلی رختشوی خانه است. این فضا، سالنی به ابعاد۷۰/۱۳ متر عرض و ۶۲متر طول و ۸۵۰ متر مربع زیر بنا دارد. عرض جرز‌های جانبی آن که سنگینی سقف را تحمل می‌نمایند، ۳۰/۱متر است. مصالح به کاررفته در جرزها، لاشه سنگ با ملاط ساروج است.نمای داخلی این دیوار‌ها لاشه سنگ بندکشی شده است و نمای بیرونی، با اندودی از کاهگل پوشانیده شده است.

فضای داخل بنا با پرسپکتیوی بسیار زیبا طراحی و اجراگردیده است و از دو ردیف تاق و تویزه، به طور متوالی که ستون‌های سنگی آن‌ها را از یکدیگر جدا می‌سازند، ساخته شده است. این فضا توسط ۱۱ واحد ستون قرینه، سالن را به دو قسمت تقسیم کرده است و فاصله ستون‌ها در جهت طولی۱۷/۵ متر است. بلندی ستون‌های بنا ۷۰/۲ متر از کف بنا است! اما به لحاظ ایجاد مقاومت لازم و هم وزن نمودن بنا، ستون‌ها با پایه‌های سنگی، به میزان۴۰ سانتی متر، در داخل پی‌ها که با شفته آهک پر شده اند، کار گذاشته شده اند. در ارتفاع ۷۰/۲ متری ازکف، پاتاق قوس‌ها بر روی قاب مربعی از آجرهای ۵*۲۰*۲۰ سانتی متر ساخته شده است، جای گرفته است. تویزه‌های سقف که در در ۱۲ ردیف و در دوجهت قرار گرفته اند، از نوع قوس‌های خوزی (رومی)اند و به طور کامل با آجر اجرا شده و عرض آنها ۸۲ سانتی متر است. عرقچین گنبد بلا واسطه بر روی چهار واحد تویزه استوار گردیده است؛ به طوری که ۲۴چشمه تاق و تویزه، در دو ردیف ۱۲ چشمه ای و تلفیق آن با ستون‌های یازده گانه، پرسپکتیو جالبی را به بنا بخشیده است. بر روی هرعرقچین، ۵ واحد نورگیر به ابعاد ۴۰*۴۰ سانتی متر تعبیه شده است. هم چنین در اضلاع هر چشمه، درمنتهاالیه جرز، در نزدیکی سقف یک دریچه پیش بینی شده است که بدین سان، امکان نور و تهویه فضای داخلی رختشوی خانه را فراهم کرده است.

محل شست وشوی رخت، به طورقرینه از۴حوضچه و آب رو (مجرا) هایی در فاصله حوضچه‌ها تشکیل یافته است. آب مورد نیاز، ابتدا پس از گذشتن از آب رویی به طول یک متر، به حوض نخستین وارد می‌شود وسرریز آن به حوض دیگر می‌ریزد. در وسط جبهه طولی این آب رو، در هر دو طرف، یک حوض ساخته شده است، به طوری که آب روی مورد بحث را به دو قسمت شمالی و جنوبی تقسیم می‌کند. در امتداد آب روی یاد شده، دو ردیف پا شور تعبیه شده که آب رو و حوضچه‌ها را به طور قرینه در بر می‌گیرد.

عناصر و اندام‌های مزبور،» با کارگذاشتن سنگ‌های حجاری شده تراورتن از یک دیگر جدا شده و شکل یافته اند. از آنجا که رخت از نظر شست وشو و دفع آلودگی، از درجات بسیار کثیف و آلوده به درجات لباس‌های نزدیک به تمیز تقسیم می‌گردد، محل‌های شست وشوی رخت نیز به چهار قسمت تقسیم شده بودند. شست وشو درچهار مرحله انجام می‌شد و اولین مرحله آن، در پایان مسیرآب درون رختشوی خانه انجام می شده. پس از آن، رخت به قسمت سوم و دوم و اول برده می‌شد.

قسمت چهارم که در انتهای جریان آب قرار داشت، حوضچه مخصوص شست وشوی لباس‌های بسیار آلوده و لباس‌های افرادی بوده است که به بیماری‌های واگیر دچار بوده اند. آب روی بین حوضچه دوم و سوم مخصوص لباس‌های نسبتاً تمیز بوده است. در قسمت اول، کار آبکشی نهایی انجام می‌شد. مثلاً دفع فاضلاب این مجموعه با طرح‌های معماری، به طور منطقی حل و فصل شده است، به این ترتیب که در زیر پاشورها آب روی فاضلابی به عرض۶۰سانتی متر و به ارتفاع ۱۱۰ سانتی متر تعبیه و به مسیر فاضلاب شهری مرتبط شده است.

این آب رو به علت گستردگی و ایجاد شاخه‌های مختلف، نقش چاه جاذب را نیز ایفا می کرده است.

بررسی‌های وسیع انجام شده نشان میدهند که چنین مجموعه ای با عملکرد یاد شده، در هیچ منطقه ای از ایران وجود نداشته است، اما سبک معماری، ابعاد و تناسب‌های رعایت شده در قوس‌ها و تویزه‌ها با بنا‌های عام المنفعه شهر زنجان قابل مقایسه اند. سبک عمومی آن را می توان با مسجد عباس قلی خان، دروازه ارگ و مسجد و تکیه قهرمان مقایسه نمود.

در حال حاضر، این اثر منحصر به فرد تاریخی به موزه باستان شناسی و مردم شناسی تبدیل شده است و هر روز مورد بازدید مراجعه کنندگان قرار می‌گیرد. در این محل، لباس‌های محلی و سنتی مردم مناطق مختلف ایران، هنرهای دستی و سنتی استان شامل چاروق، ملیله دوزی، معرق، ساخته‌های چوبی، فرش وگلیم، چاقو، نمونه‌هایی از تولیدات کارگاه‌های کاشی سنتی، آجر و سفال سلطانیه، اشیای تاریخی و یافته‌های باستانی و میراث فرهنگی استان به معرض تماشای عموم گذاشته شده است.

مجموعه تاریخی رختشوی خانه در سال ۱۳۱۹ شمسی به شماره ۱۱۹۸، در دفتر ان�