قره کلیسا (کلیسای تاتائوس)

این کلیسا که به نام تادی مقدس هم معروف استدر روستای قره کلیسا از توابع سیه چشمه چالدران قرار دارد و مزار تادی مقدس است. به استناد منابع تاریخی در دوره ساسانیان بخشی از ارمنیان پیرو دین زرتشتی بودند و بخشی نیز آیین مهر پرستی داشتند. برای نخستین بار در سال ۴۳ م دو نفر از مبشرین حضرت مسیح به نام‌های تاتائوس و بارتلمبوس از شمال بین النهرین گذشته و برای تبلیغ دین مسیح به آذربایجان می‌آیند.

تاتائوس به منظور تبلیغ در شهر آرداز مرکز پادشاهی ارامنه اقامت می‌کند و بدون توجه به دستور سنادوک پادشاه زرتشتی ارمنستان به تبلیغ آیین مسیح دست می‌زند و در نتیجه سه هزرا پانصد نفر از جمله دختر پادشاه به نام ساندوخت نیز به دین مسیح می‌گروند. پادشاه ارمنستان برای ممانعت از تبلیغ دین مسیح در سال ۶۶ م فرمان قتل عام آنان را صادر می‌کند و همه ارامنه مسیحی از جمله دختر پادشاه به قتل می‌رسند و اجساد آنان را در محل فعلی قره کلیسا و حوالی آن دفن می‌کنند. در سال‌های بعد روی مزار تاتئوس مقبره کوچکی نمازگاه بنا می‌کنند.

کلیسای قدیمی در سال ۱۳۱۹ م بر اثر زلزله تخریب و مجددا در سال ۱۳۲۹ م تجدید بنا می‌شود. در سال ۱۶۹۱ م با نصب سنگ‌های سیاه در این کلیسا، این بنا مورد تعمیر مرمت قرار می‌گیرد و در سال ۱۸۱۰ م نیز سیمون بزنونی اسقف ماکو با نصب سنگ‌های سفید در آن تعمیرات اساسی صورت می‌دهد. این بنا در دوره قاجاریه نیز به وسیله عباس میرزا مجداد مرمت می‌شود و اراضی بسیاری وقف آن می‌گردد. قره کلیسا از دو قسمت تشکیل شده است: کلیسای سایه – قسمت قدیمی و کلیسای سفید که جدیدتر و بزرگ تر از کلیسای سیاه است. ارتفاع گنبد سیاه ۶۰/۱۸ و ارتفاع گنبد سفید ۲۴ متر است.

تعداد دیرهای اطراف کلیسا چهل و چهار باب و مساحت کل مجوعه کلیسا با حصار دیر‌ها ۶۲۸۵ متر مربع است. تزئینات این کلیسا به دو بخش تقسیم می‌شود:

الف- نقش و نگارهای روی بدنه کلیسای قدیمی که احتمالا ریشه در اساطیر دارد.

ب- تزئینات بدنه قسمت جدید کلیسا شامل تصاویری از قصه‌های قدیمیریال طاق نما‌ها، نیمه ستون‌های برجسته و قوس‌های تزئینی حجاری شده است.