شهر دهانه غلامان (درواز بردگان)

محوطه تاریخی دهانه غلامان در ۴۴ کیلومتری شهر زابل و ۲ کیلومتری روستای قلعه نو از توابع شهرستان زهک واقع شده است. این شهر مربوط به دوره هخامنشی است. اومبرتوشراتو پروفسور مارتیسیو توزی درباره آن چنین گفته اند: دهانه غلامان یا به عبارت دیگر دروازه بردگان با برخورداری از ابعاد و اندازه‌های ۸۰۰ در ۱۸۰ اصولا یک شهر به معنای متعارف بود که در اثر وزش باد در زیر پرده ای از ریگ روان مدفون گردیده است.

مصالح به کار رفته در ابنیه مکشوفه اکثرا خشت خام به ابعاد ۱۰ در ۵۱ در ۵۱ سانتیمتر و چینه است نوع خاک و اقلیم خشک محل نیز حفظ و صیانت کلی بناها را فراهم کرده به گونه ای امروزه نقشه شهری آن را می توان کلا فراهم و پیاده کرد. رویهم رفته آثار یافته شده در دهانه غلامان را می توان به شرح ذیل خلاصه کرد: ۱- در قسمت شمال غرب دامنه و دهانه غلامان آثار یک معبد – که نام ساختمان مقدس شماره سه نامگذاری شده است- کشف و خاکرداری شد. ابعاد آن ۴۵ در ۴۵. به صورت مربع است و در چهار گوشه آن چهار برج دیده بانی وجود دارد.

برای ورود به این بنا فقط یک در، در ضلع جنوبی تعبیه شده است. بنای ساختمانی دو طبقه و ظاهرا در دو دوره مورد استفاده قرار می‌گرفت. ۲- در قسمت شمال دهانه غلامان بنای بزرگی مشتمل بر یک حیاط مرکزی با اتاق‌های متعدد و در اطراف آن چهار رواق یا ایوان ستون دار قرار دارد. این بنا به شکل مربع مستطیل با ابعاد ۴۳ در ۶۰/۵۳ متر دیده می‌شود. راه ورود به بنا تنها از دری واقع در شرق امکان پذیر است که پس از گذشتن از آن و داخل شدن به حیاط می توان از سه در، در قسمت شمال، سه در، در مشرق، دو در، در جنوب و بالاخره دو در، در مغرب به این اتاق‌ها راه یافت.

در داخل این بنای عظیم ستون‌های قطوری به ابعاد ۱۱۰ در ۱۱۰ سانتی متر وجود داشته است. در قسمت شمال و جنوب ۹ ستون و در مشرق و مغرب ۷ ستون در بعشی قسمت‌ها ستون‌ها در دو ردیف قرار داشتند. در داخل حیاط مرکزی سه سکوی گلی قرار دارد که ارتفاع آن کمی بیشتر از یک متر بوده و به وسیله پلکانی مرکب از چند پله به آن راه می‌یافتند و اکنون آثار سوختگی روی سکو‌های مورد بحث کاملا هویدا است. در این مکان‌ها اشیای سفالی، سنگ‌های آسیاب دستی، اشیای کوچک چوبی و استخوان‌های گراز و چند اثر مهم روی گل و آثار متعدد دیگر به دست آمده است.

از مهم‌ترین ویژگی‌های بنا، وجود رواق‌ها و ایوانهای ستون دار است با توجه به شرایط جوی و اقلیمی وجود چنین فضاهای ستونداری متناسب با محل و آب و هوای گرم و خشک بوده است. استفاده از تاق‌های بیضی شکل در اتاق‌های دهانه غلامان نیز در خور تامل و ملاحظه است. زیرا تا آنجا که از ظواهر معماری دوره هخامنشی بر می‌آید. سقف و پوشش ابنیه در آن عصر به ویژه در تخت جمشید، افقی و مسطح و صاف بوده است. این مساله که همزمان با ساخت تخت جمشید در سیستان، در بنا به مقتضیات آب و هوایی و... از اتاق‌های بیضی استفاده می شده.

خود موضوعی بس ارزنده در روند معماری ایران به شمار می‌آید. استفاده از عنصر ساده گل و خشت خام به طور عمده در این مجموعه و استفاده نکردن از آجر و سنگ و سایر مصالح نیز قابل توجه است. چرا که بنایان بومی سیستان در دوره هخامنشی، با توجه به فقدان سنگ و عدم دستیابی به آن، از گل موجود استفاده می‌کردند.