هرسین

هَرسین یکی از شهرهای شرقی استان کرمانشاه و مرکز شهرستان هرسین است که با ارتفاع ۱٬۵۷۰ متر، در منطقه‌ای کوه‌پایه‌ای، در ۳۸۵ کیلومتری جنوب غربی تهران و ۴۷ کیلومتری شرق کرمانشاه، در دامنهٔ جنوبی کوه شیرز، و در واقع دروازه ی اتصال استان کرمانشاه به استان لرستان و شهرستان نورآباد دلفان است.

شهر هرسین با جمعیت ۴۴٬۱۴۶ نفر در سال ۱۳۹۵ در بخش مرکزی شهرستان هرسین واقع شده‌است. این شهر در ۴۴ کیلومتری خاور کرمانشاه قرار دارد.

وجه تسمیه

کیومرث رحیمی در کتاب «هرسین در گستره تاریخ» نام هرسین را برگرفته از نام سین، ایزدبانوی ماه در اساطیر بابلی می‌داند. سین همچنین نام معبدی برای همین ایزدبانو بوده که توسط نبونعید در اطراف حران ساخته شده‌است. واژه سین همچنین به عنوان پسوند در نام پادشاهان سلسله نی سن سومر و پادشاهان خاندان اور به کار رفته‌است.

در سطر ۶۲ ستون دوم ستون سنگی آشوری روستای نجف‌آباد از شهری مادنشین به نام حَرزیَنو (در متن: URU Ḫa-ar-zi-a-ni) در کنار دیگر شاهک‌نشین‌های ماد یاد شده و آمده که سارگون از شاهک آن که زَردوکَ (در متن: mZa-ar-du-ka-a) نام داشته‌است، باج و خراج ستانده‌است. در دو فهرست دیگر از شاهک‌نشین‌های مقهور آشور نیز به این دو نام اشاره شده‌است.

یکی در فهرست شاهکان مادی که هنگام لشکرکشی بزرگ هشتم سارگون به سال ۷۱۴ ق م به ماد و مانا و اورارتو نسبت به او ابراز وفاداری کردند، در سطر ۴۹ از نبشتهٔ یادمانی سارگون معروف به «نامه به خدای آشور» از شهر حَرزیَنو (در متن: URU Ḫa-ar-zi-a-nu) و شاهک آن زَردوکو (در متن: mZa-ar-du-uk-ku) یاد شده‌است. دومی نیز در فهرستی از شاهکان مادی که در پایان لشکرکشی سال ۷۱۳ پ م نسبت به پادشاه آشوری اظهار تابعیت کردند، از شاهک نشین حَرزیَنو (در متن: KUR Ḫa-ar-zi-a-nu) و شاهک آن زَ/حَردوکَ (در متن: mZ/Ḫa-ar-duk-ka) یاد شده‌است.

ارنست امیل هرتسفلد معتقد بود حَرزیَنو جایی در ماد غربی در استان کرمانشاه امروزی و هم‌پهلو با شاهراه خراسان بزرگ قرار داشته‌است و مهرداد ملک‌زاده با پژوهش بر روی این فرض، معتقد است که زردوکَ (Zṛd-uka-*) نامی مادی و احتمالاً به معنی دلیر و دلدار است، و حَرزیَنو همان هرسین امروزی است و این شهر نزدیک به ۳ هزار سال است که بدین نام خوانده می‌شود.

تاریخچه

شهرستان هرسین یکی از شهرهای بسیار قدیمی ایران و یکی از نخستین سکونتگاه‌های انسان‌های نخستین است، شهرستان هرسین در استان کرمانشاه با قدمتی ۱۱ هزار ساله، یکی از نخستین سکونتگاه‌های انسان در دوره نوسنگی است.

تاریخچه

تار و پود تاریخ هرسین با آثار باستانی برجسته‌ای گره خورده است که قدمت سکونت در این منطقه را به هزاران سال پیش از میلاد بازمی‌گرداند.

دوران پیش از تاریخ و باستان

منطقه هرسین یکی از نخستین زیستگاه‌های بشر در فلات ایران محسوب می‌شود. وجود تپه باستانی گنج‌دره در نزدیکی این شهر، گواهی بر استقرار جوامع بشری در حدود ۸۰۰۰ تا ۷۰۰۰ سال پیش از میلاد مسیح است؛ مکانی که نخستین نشانه‌های اهلی‌سازی حیوانات و آغاز کشاورزی در آن یافت شده است.

در دوران مادها، این منطقه اهمیت راهبردی داشته و گوردخمه‌های اسحاق‌وند متعلق به حدود قرن هفتم پیش از میلاد مسیح، نشانگر اهمیت مذهبی و طبقاتی این ناحیه در عصر مادی و هخامنشی است. در دوران ساسانیان (۲۲۴ - ۶۵۱ میلادی)، هرسین به یکی از کانون‌های توجه پادشاهان تبدیل شد. آثار ناتمام در مجموعه سراب هرسین، از جمله «حوض سنگی» و «تخت شیرین»، متعلق به اواخر دوره ساسانی و دوران حکومت خسرو پرویز (۵۹۰ - ۶۲۸ میلادی) است که نشان می‌دهد قرار بود در این مکان کاخ یا بنایی عظیم بنا شود.

دوران اسلامی و معاصر

پس از فتح ایران توسط مسلمانان در قرن هفتم میلادی، هرسین همچنان به عنوان منطقه‌ای حاصلخیز و استراتژیک در مسیر شاهراه ارتباطی بین‌النهرین و فلات مرکزی ایران باقی ماند. در متون جغرافیایی قرون اولیه اسلامی، از این منطقه به عنوان بخشی از ولایت جبال یاد شده است.

در دوران قاجار (۱۷۸۹ - ۱۹۲۵ میلادی)، هرسین تحت حکومت حاکمان محلی و ایلات منطقه قرار داشت. در این دوره، خاندان «امین‌الرعایا» نیابت این منطقه را بر عهده داشتند. با آغاز دوران پهلوی، هرسین شاهد تغییرات اداری و نوسازی بود. در تقسیمات کشوری سال ۱۳۱۶ خورشیدی، هرسین به عنوان بخشی از شهرستان کرمانشاه شناخته شد. در نهایت، با رشد جمعیت و اهمیت اقتصادی، در سال ۱۳۷۴ خورشیدی، هرسین رسماً به عنوان یک شهرستان مستقل در استان کرمانشاه شناخته شد.

در مجلس شورای ملی پیش از انقلاب ۱۳۵۷، چهره‌هایی همچون غلامحسین فخر طباطبایی (نماینده دوره ۲۱) و سید محمدکاظم جزایری (نماینده دوره ۲۲) و علی‌اکبر معتضدی (نماینده دوره ۲۳ و ۲۴) نمایندگی این حوزه را بر عهده داشتند که در توسعه زیرساخت‌های اولیه شهر نقش ایفا کردند.

در کتاب‌های تاریخ گزیده و نزهت القلوب سنه ۷۴۰ ه‍.ق از هرسین و الشتر که از مناطق اصلی لک‌های لر هستند و به توصیف آنها پرداخته‌است.

در دوره قاجاریه نیابت این محل با امین‌الرعایا و فرزندان او بوده است. این ناحیه در سال‌های اخیر به شهرستان تبدیل شده است.

جغرافیا

این شهر در ۴۴ کیلومتری خاور کرمانشاه قرار دارد و ارتفاع آن از سطح دریا ۱۵۸۲ متر است. فاصلهٔ هرسین از تهران ۵۶۶ کیلومتر است. طول جغرافیایی هرسین ۴۷ درجه و ۳۵ دقیقه و عرض جغرافیایی آن ۳۴ درجه و ۱۶ دقیقه نسبت به نصف النهار گرینویچ است.

آب و هوا

هرسین زمستان‌هایی نسبتاً سرد و تابستان‌هایی گرم (در دو ماه اوّل) دارد. فصل بهار معمولاً کوتاه و زودگذر است و سرما معمولاً از آذر آغاز شده و تا اسفند ادامه دارد. حداکثر دما در تابستان گاه به ۴۰ درجه سانتیگراد یا بیشتر و حداقل آن در زمستان به ۱۵ درجه زیر صفر می‌رسد.

مردم

زبان و گویش

اهالی شهرهرسین به زبان لکی صحبت میکنند.مردم شهرستان هرسین به زبان لکی تکلم می‌کنند. لکی زبانی است که در مرز میان شاخه زبان‌های کردی و زبان‌های لری قرار گرفته و دارای ویژگی‌های دستوری و واژگانی منحصر به فردی است که آن را از سایر گویش‌های همجوار متمایز می‌کند.

اگرچه در برخی منابع قدیمی یا تقسیمات کلی، لکی به عنوان یکی از گویش‌های جنوبی کردی یا شاخه‌ای از لری محسوب شده است، اما زبان‌شناسان معاصری همچون ویلیام ویلر، لکی را یک زبان مستقل در دسته زبان‌های ایرانی شمال غربی می‌دانند. گویش هرسینی یکی از اصیل‌ترین و غلیظ‌ترین گونه‌های زبان لکی به شمار می‌رود که قرابت بسیار زیادی با گویش مردم دلفان و الشتر دارد. در این منطقه، استفاده از ساختار ارگاتیو در جملات مجهول و حفظ واژگان باستانی اصیل، از ویژگی‌های بارز زبانی مردم محسوب می‌شود. «بخشی از جمعیت مهاجر در دهه‌های اخیر به زبان کردی کرمانشاهی نیز صحبت می‌کنند»، اما هسته اصلی و بومی شهر همچنان لکی است.

مذهب

مذهب مردم هرسین شیعه است و اقلیتی از پیروان یارسان، نیز در شهر زندگی می‌کنند.

اکثریت مردم شهرستان هرسین پیرو دین اسلام و مذهب شیعه اثنی‌عشری هستند. با این حال، هرسین به عنوان یکی از کانون‌های مهم پیروان یارسان (اهل حق) در استان کرمانشاه نیز شناخته می‌شود.

حضور خاندان‌های بزرگ مذهبی و سادات در این منطقه قدمتی دیرینه دارد. همچنین، به دلیل مجاورت با مناطقی همچون دلفان و صحنه، بخشی از جمعیت شهرستان (به‌ویژه در برخی روستاها و در میان برخی ایلات) از پیروان آیین یارسان هستند که با صلح و همزیستی مسالمت‌آمیز در کنار شیعیان زندگی می‌کنند. در دوران معاصر، فعالیت‌های مذهبی شیعیان در این شهر با حضور علمای برجسته‌ای همچون سید مرتضی نجومی و خاندان حجتی هرسینی رونق یافته است.

فرهنگ

سالن‌های سینما

هرسین دارای یک سینما به نام سینما انقلاب است که ۱۲۰۰ متر مربع زیربنا و ۸۰۰ صندلی ظرفیت دارد. این سینما از سال ۱۳۹۵ به دلیل آتش‌سوزی تعطیل شده‌است.

فرهنگ و هنر

فرهنگ مردم هرسین ریشه در سنت‌های کهن لکی و پیوند عمیق با طبیعت کوهستانی منطقه دارد. این فرهنگ در صنایع دستی، پوشش محلی و موسیقی سنتی تجلی یافته است.

صنایع دستی

بارزترین نماد فرهنگی این شهرستان، گلیم هرسین است. هرسین در سال ۱۳۹۸ به عنوان «شهر ملی گلیم» در ایران به ثبت رسید. گلیم این منطقه به دلیل استفاده از پشم مرغوب محلی، رنگ‌رزای طبیعی و نقش‌مایه‌های انتزاعی و هندسی شهرت جهانی دارد. نقش‌های سنتی گلیم هرسین مانند «پنجه»، «مرغابی»، «قیچی» و «نقش حوض» از جمله طرح‌های اصیلی هستند که ریشه در باورهای اساطیری منطقه دارند. علاوه بر گلیم، جاجیم‌بافی و گیوه (کلاش)‌بافی نیز در این منطقه رواج دارد.

پوشش محلی

پوشش مردم هرسین، لباس اصیل مردم لک است. برای زنان، این پوشش شامل «لچک» یا «سروین» (سربندی بزرگ و سنتی)، «کُلنجه» (نیم‌تنه‌ای مخملی و تزیین شده) و پیراهن‌های بلند چین‌دار است. مردان نیز از لباس‌های سنتی شامل «چوخا»، «شلوار جافی» و «کلاش» استفاده می‌کنند که متناسب با اقلیم کوهستانی منطقه طراحی شده است.

موسیقی و آداب و رسوم

موسیقی در زندگی مردم هرسین جایگاه ویژه‌ای دارد. استفاده از سازهای باستانی همچون تنبور (به‌ویژه در میان پیروان یارسان) و ساز و دهل در مراسم شادی و سوگواری رواج دارد. مقام‌های موسیقی لکی که در این منطقه نواخته می‌شوند، از قدیمی‌ترین نغمات موسیقی ایرانی محسوب می‌شوند. همچنین مراسم‌های سنتی مانند «چَمَر» (مراسم سوگواری سنتی) و جشن‌های مربوط به برداشت محصول از آیین‌های ماندگار این دیار است.

شبکه بهداشت و بیمارستان

بیمارستان شهدای هرسین از مراکز درمانی دولتی زیرمجموعه شبکه بهداشت هرسین و دانشگاه علوم‌پزشکی کرمانشاه است. این بیمارستان در سال ۱۳۸۳ افتتاح شد که باعث شده مردم این شهرستان جهت امور درمانی کمتر به مراکز استانی مراجعه کنند. در حال حاضر این مرکز دارای پزشکان متخصص در زمینه‌های جراحی عمومی، زنان، ارتوپدی، رادیولوژی، داخلی، عفونی، قلب، بیهوشی و... است. این بیمارستان همچنین دارای دو اتاق عمل فعال، ۶ تخت بخش مراقبت‌های ویژه و ۶ تخت بخش مراقبت‌های ویژه قلبی و بخشهای مجزای زایشگاه، زنان و مردان است. در همه‌گیری کووید-۱۹ کمکهای شایانی به بیماران در این مرکز انجام شد.

آثار تاریخی

گوردخمه اسحاق‌وند

تاق سنگی

قلعه هرسین

تپه قلعه دزدبر هرسین

سنگ نبشته بیستون

خرابه‌های دوره ساسانی هرسین

دروازه ساسانیان

ساعت سنگی ساسانیان

قلعه سرماج در چمچمال روستای سرماج

مراکز آموزش عالی

مرکز آموزش فنی و حرفه ای شهرستان هرسین

دانشگاه آزاد اسلامی واحد هرسین

دانشگاه پیام نور واحد هرسین