مسجد جامع زنجان (مسجد سید)

مسجد و مدرسه جامع زنجان معروف به مسجد سید، در قلب بافت تاریخی و قدیمی شهر قرار گرفته است. این مسجد از ضلع غربی با بازار قیصریه، از ضلع شرقی از راه کوچه مسجد سید و از جبهه شمالی با خیابان امام و سبزه میدان در ارتباط است.

مجموعه مسجد و مدرسه سید توسط «دعبدالله میرزادار» پسر یازدهم فتحعلی شاه قاجار، در هنگام حکمرانی در زنجان و به سال ۱۲۴۲ هجری قمری احداث گردیده است.

این مجموعه تاریخی یکی از بناهای ارزشمندی است که بر اساس طرح مساجد چهارایوانی ساخته شده است. این سبک، علاوه بر این که در طرح مدارس علمیه و کاروان سراها معمول گردیده است، با گذشتن ازمرزهای ایران، در کشورهای اسلامی اهل سنت و جماعت نیز مورد استقبال واقع شده است، به طوری که در مساجد مزبور، هریک از ایوانهای چهارگانه به مرکز تعلیم و تعلم علوم دینی یکی از مذاهب اربعه اختصاص یافته است. آنچه که در، صحن مسجد بیش تر از هر چیز خودنمایی می‌کند، ایوان‌های چهار گانه است که در چهار ضلع آن به قرینه جای گرفته است.

همه ایوان‌های چهار گانه به سبک دو پوشه ساخته شده اند که پوشش نخستین آنها، تکیه گاه تزئینات، و پوشش دوم سقف ایوان‌ها را تشکیل می‌دهد.

این صحن چهارایوانی، دارای ۴۸ متر طول و ۳۶ متر عرض است. بر اساس اطلاعات موجود، درگذشته در وسط این صحن یک حوض وجود داشته است و گرداگرد آن را، به استثنای جلوی حجره‌ها و شبستان‌ها، باغچه‌های پرگل وگیاه پوشانده بوده است. درسال ۱۳۴۰ برای جلوگیری از گسترش رطوبت، حوض و باغچه‌های صحن، برچیده شده اند. در سال ۱۳۶۸ حوض و باغچه‌های صحن، به صورت محدود، باز سازی گردیده اند.

در سمت شرقی و غربی این صحن، به طورقرینه ۱۶واحد حجره و در جبهه شمالی نیز۶ واحد حجره جهت اقامت طلاب علوم دینی ایجاد گردیده است. این فضاها از دو قسمت ایوان و حجره تشکیل یافته است. عرض ایوان ۴۰/۳ متر و عمق آن در حجره‌های سمت شرقی و غربی صحن ۶۵/۱ و در حجره حای شمالی ۸۰/۱ متراست. در پشت ایوان، فضاهای حجره ای قرارگرفته اند. هر حجره دارای ۴۰/۳ متر عرض و۵۰/۴ متر طول است. سقف حجره‌ها بسیار زیباست و با استفاده از قوس‌های جناغی، در ارتفاع ۵/۲متری از سطح کف اجراء شده و حدفاصل تویزه‌ها را با تاق پر کرده اند. در راستای تاق، تویزه‌ها و جرزهای طرفین حجره‌ها، ۸ردیف رفچه در دوطبقه تعبیه شده است و در هر حجره جمعاً۱۶ واحد رفچه وجود دارد. نور حجره‌ها از دو پنجره طرفین در ورودی تاًمین می‌شود که در اوایل دوران پهلوی، به دلایل نامعلومی، با استفاده از مصالح بنایی کور، و بعداً در جریان مرمت مسجد باز شد.

سقف ایوان همه حجره‌ها با استفاده از مقرنس کاری گچی تزئین گردیده است ودر بعضی از حجره‌ها فرو ریخته است. فیل پوش حجره‌ها با کاشی‌های ختایی دوران قاجار که نقش‌های اسلیمی وگل و بوته دارند، با تنوع خاصی تزئین گردیده است و در آن‌ها، دو رنگ زرد و مشکی بر سایر رنگ‌ها غلبه دارد.

شبستان این مسجد، در جبهه جنوبی صحن، شامل سه شبستان است: شبستان زنانه و مردانه در طرفین و شبستان گنبددار در وسط و پشت ایوان. شبستان‌های زنانه و مردانه، به طور قرینه، هر یک از چهار ردیف در سه ردیف ستون ساخته شده اند و بدین ترتیب ۲۰ چشمه عرقچین بر گرده ۳۶ تویزه قرار گرفته است. قوس تویزه‌های شبستان‌ها از نوع قوس خوزی (رومی) است. در وسط هر شبستان، با خالی نمودن قسمتی از جرز جبهه جنوبی، یک محراب ساخته شده است. این عناصر با کاشی‌های مشبک قاجار به رنگ‌های زرد، سیاه و سفید با نقش معقل تزئین شده اند.

شبستان گنبددار، فضایی است به عرض ۹۰/۷ و طول ۵۰/۸ متر که درپشت ایوان جنوبی قرار گرفته است و از جهت غربی، شرقی با شبستان‌های طرفین، و از جبهه شمالی با ایوان جنوبی در ارتباط است. بر فراز این شبستان، گنبد عظیمی بر جرزهای سنگین به ضخامت ۳۰/۲ متر استوارگردیده است.گنبد از نوع دوپوششه است. پا طاق پوشش‌های آن که ۵۰/۱۰متر از سطح کف ارتفاع دارند، در ارتفاع ۷۰/۱۱متری پاطاق گنبد، از یک دیگر مجزا شده اند. ارتفاع گنبد این مسجد ۵۰/۲۰ متر و قطر آن حداکثر ۷۰/۱۲متر است.

گنبد مسجد جامع زنجان از معدود گنبدهایی است که بدون گوشواره و ترنبه بر روی جرز‌های چهارگانه ضخیم نشسته است و در نتیجه، تغییر طرح درونی آن از مربع به دایره، در تکیه گاه گنبد امکان پذیرشده است.

گنبد مسجد جامع زنجان باکاشی‌های فیروزه ای پوشانیده شده است و در قسمتی از آن سوره مبارکه«للدهر» با خط ثلث نقش بسته است. تزئینات قسمت بالایی کتیبه را لوزی‌های پیوسته و ترنج‌هایی به سبک معقل، با استفاده ازکاشی‌هایی به رنگ زرد، مشکی و آبی تشکیل داده است. در نوک بنا قسمتی از برنز به شکل گوی که مخروط نازکی بر آن سوار شده است، برگنبد نشسته است.

آب انبار و وضوخانه زمستانی مسجد که در سمت چپ هشتی و دراصلی قرار دارند، همزمان با راه اندازی شبکه آبرسانی شهری، کار کرد خود را از دست داده اند.